
Di sản – nguồn lực văn hóa của quê hương
Mỗi vùng đất đều có những giá trị riêng được hình thành qua lịch sử, được bồi đắp bằng truyền thống và lưu giữ trong ký ức cộng đồng. Đối với Nghi Xuân, những giá trị ấy hiện diện trong hệ thống di tích, lễ hội, tín ngưỡng dân gian, các loại hình nghệ thuật truyền thống và nếp sống văn hóa của người dân vùng đất Hồng Lam.
Trong bức tranh ấy, Đền Chợ Củi là một địa chỉ có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của đông đảo Nhân dân. Di tích không chỉ gắn với sự tôn kính đối với Đức Quan Hoàng Mười mà còn là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và sinh hoạt tâm linh của cộng đồng.
Hằng năm, vào dịp lễ giỗ Quan Hoàng Mười, đông đảo người dân và du khách thập phương tìm về ngôi đền, dâng hương, tưởng nhớ và gửi gắm những ước nguyện tốt đẹp. Hoạt động tín ngưỡng ấy đã trở thành một nét sinh hoạt văn hóa có sức lan tỏa, góp phần tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Nghi Xuân.
Không gian Đền Chợ Củi cũng là nơi hội tụ những giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc, trong đó có thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Sự kết hợp giữa di tích vật thể và các hoạt động thực hành di sản phi vật thể tạo nên một chỉnh thể văn hóa có chiều sâu, phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa không gian thờ tự, cộng đồng và đời sống tinh thần.
Đặc biệt, khi tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016, trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị di sản càng trở nên rõ nét. Đây không chỉ là niềm tự hào mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ những giá trị đã được các thế hệ trao truyền.
Vì thế, việc tổ chức giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trong khuôn khổ Lễ hội Đền Chợ Củi năm 2026 không đơn thuần nhằm tạo thêm hoạt động thu hút du khách, mà trước hết là tạo dựng môi trường để di sản tiếp tục được thực hành, trao truyền và lan tỏa trong cộng đồng.

Từ bảo tồn di tích đến xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa
Trong xu hướng phát triển du lịch hiện nay, những giá tị văn hóa bản địa ngày càng có vai trò quan trọng trong việc tạo nên sức hấp dẫn và sự khác biệt của mỗi địa phương.
Du khách không chỉ tìm đến một địa điểm để tham quan mà còn mong muốn được trải nghiệm không gian văn hóa, tìm hiểu lịch sử, khám phá phong tục, thưởng thức nghệ thuật và cảm nhận đời sống tinh thần của cộng đồng sở tại. Đó cũng là cơ hội để những địa phương giàu truyền thống như Nghi Xuân phát huy lợi thế về di sản văn hóa.
Với Đền Chợ Củi, sức hấp dẫn không chỉ nằm ở hoạt động dâng hương, chiêm bái mà còn ở hệ thống giá trị văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, lễ hội truyền thống và không gian cảnh quan bên dòng sông Lam.
Việc tổ chức các chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống, thể thao và giới thiệu sản phẩm OCOP trong cùng một chuỗi hoạt động mở ra khả năng xây dựng những trải nghiệm đa dạng cho du khách.

Một hành trình về Đền Chợ Củi có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu lịch sử, kiến trúc và giá trị tín ngưỡng của di tích; tiếp nối bằng trải nghiệm các nghi lễ truyền thống, thưởng thức nghệ thuật hát văn, tìm hiểu các giá đồng; sau đó là tham quan các gian hàng sản phẩm địa phương, khám phá văn hóa và cảnh quan vùng đất Nghi Xuân.
Cách tiếp cận này góp phần mở rộng giá trị của hoạt động du lịch tâm linh, chuyển từ hình thức tham quan, chiêm bái đơn thuần sang trải nghiệm văn hóa có chiều sâu.
Đặc biệt, việc tổ chức các gian hàng OCOP trong dịp lễ hội có ý nghĩa kết nối trực tiếp giữa hoạt động văn hóa và phát triển kinh tế. Các sản phẩm đặc trưng được giới thiệu đến đông đảo du khách, tạo điều kiện để người sản xuất quảng bá thương hiệu, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.
Khi di sản được kết nối với các hoạt động kinh tế phù hợp, những giá trị văn hóa có thể trở thành nguồn lực hỗ trợ sinh kế, tạo thêm cơ hội phát triển cho cộng đồng địa phương.
Tuy nhiên, phát triển du lịch trên nền tảng di sản đòi hỏi sự thận trọng. Việc khai thác phải đặt lợi ích bảo tồn lên hàng đầu, tránh thương mại hóa quá mức, không biến không gian linh thiêng thành nơi kinh doanh tùy tiện hoặc làm sai lệch các giá trị tín ngưỡng truyền thống.

Quản lý lễ hội văn minh – nền tảng cho phát triển lâu dài
Một trong những yếu tố quyết định chất lượng và sức hấp dẫn của lễ hội chính là công tác tổ chức, quản lý.
Một lễ hội có nhiều hoạt động đặc sắc nhưng thiếu sự quản lý đồng bộ sẽ khó tạo được ấn tượng tốt đẹp, thậm chí có thể phát sinh những vấn đề ảnh hưởng đến hình ảnh di tích và địa phương. Ngược lại, một lễ hội được tổ chức bài bản, văn minh, an toàn sẽ góp phần củng cố niềm tin của cộng đồng và tạo thiện cảm đối với du khách.
Nhận thức rõ điều đó, kế hoạch tổ chức Lễ hội Đền Chợ Củi năm 2026 của UBND xã Nghi Xuân đặt ra những yêu cầu cụ thể về công tác quản lý, điều hành, phân công nhiệm vụ và bảo đảm các điều kiện phục vụ.

Theo đó, UBND xã là đơn vị chỉ đạo chung; Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã là đầu mối tham mưu, tổ chức thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn, hậu cần và phục vụ lễ hội, phối hợp với Phòng Văn hóa - Xã hội và các phòng, ban, đơn vị liên quan.
Ban Tổ chức lễ hội có trách nhiệm điều hành chung, phân công nhiệm vụ cho các tiểu ban, theo dõi tiến độ và kịp thời xử lý những vấn đề phát sinh. Các lực lượng công an, y tế, các tổ chức chính trị - xã hội và các thôn phối hợp triển khai nhiệm vụ theo chức năng.
Trong đó, công tác chỉnh trang di tích và cơ sở vật chất được xác định là khâu chuẩn bị quan trọng. Khu vực nội tự, ngoại tự Đền Chợ Củi và những địa điểm phục vụ lễ hội được vệ sinh, rà soát; hệ thống điện, chiếu sáng, phòng cháy chữa cháy được kiểm tra; các khu vực đón tiếp, bãi đỗ xe, kinh doanh dịch vụ và khu vệ sinh được bố trí phù hợp.
Cùng với đó, công tác tuyên truyền được triển khai thông qua hệ thống thông tin đại chúng, các hình thức tuyên truyền trực quan như cờ, băng rôn, pa-nô, áp-phích tại các tuyến đường chính và khu vực dẫn vào di tích.

Đặc biệt, địa phương yêu cầu thực hiện nghiêm Nghị định số 110/2018/NĐ-CP ngày 29/8/2018 của Chính phủ và các quy định pháp luật liên quan về quản lý, tổ chức lễ hội.
Các hoạt động mê tín dị đoan, bói toán, cờ bạc, chèo kéo khách, nâng giá, ép giá và những hành vi làm ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm của di tích đều không được phép diễn ra.
Đối với hoạt động kinh doanh dịch vụ, các hộ kinh doanh được hướng dẫn niêm yết giá, bán đúng giá niêm yết, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và thực hiện các quy định về phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường.
Đối với những hộ kinh doanh tại khu vực Đền Chợ Củi, mỗi mùa lễ hội không chỉ là dịp đón lượng lớn du khách thập phương mà còn mở ra cơ hội phát triển hoạt động buôn bán, cải thiện thu nhập. Tuy nhiên, cùng với lợi ích kinh tế, các hộ kinh doanh cũng ý thức rõ trách nhiệm trong việc giữ gìn hình ảnh điểm đến văn hóa tâm linh.
Chị Lê Thu Hà chủ một cửa hàng kinh doanh tại khu vực đền chia sẻ: “Vào dịp lễ hội, lượng khách về đền đông hơn ngày thường nên hoạt động kinh doanh cũng thuận lợi hơn. Chúng tôi luôn xác định phải buôn bán đúng giá, niêm yết giá công khai, bảo đảm chất lượng hàng hóa, giữ gìn vệ sinh môi trường và có thái độ thân thiện với khách. Mong muốn của chúng tôi là mỗi người dân, mỗi hộ kinh doanh đều góp một phần nhỏ để Đền Chợ Củi ngày càng khang trang, văn minh, để du khách khi đến đây không chỉ cảm nhận được sự linh thiêng của di tích mà còn thấy được sự thân thiện, mến khách của con người Nghi Xuân”.
Công an xã chủ động xây dựng phương án bảo đảm an ninh trật tự, phân luồng giao thông, bố trí lực lượng tại những khu vực tập trung đông người. Trạm Y tế xã chuẩn bị lực lượng, cơ số thuốc và trang thiết bị cần thiết phục vụ sơ cứu, cấp cứu. Các đơn vị liên quan phối hợp thu gom, xử lý rác thải, giữ gìn cảnh quan trước, trong và sau lễ hội.
Những nhiệm vụ tưởng chừng như rất cụ thể ấy lại có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng hình ảnh một lễ hội văn minh, thân thiện, an toàn và có trách nhiệm.

Trách nhiệm bảo tồn bắt đầu từ ý thức cộng đồng
Di sản văn hóa không thể được bảo tồn chỉ bằng những văn bản quản lý hay các chương trình tổ chức theo từng thời điểm. Sức sống của di sản trước hết bắt nguồn từ ý thức và sự tham gia của cộng đồng – những người đang sống trong không gian văn hóa ấy, trực tiếp thực hành, gìn giữ và trao truyền các giá trị truyền thống.
Với Đền Chợ Củi, cộng đồng chính là lực lượng quan trọng trong việc bảo vệ cảnh quan, giữ gìn sự tôn nghiêm của di tích, thực hành các nghi lễ đúng truyền thống và xây dựng nếp sống văn minh khi tham gia lễ hội.
Mỗi người dân khi đến với di tích không chỉ là một người hành hương mà còn là một chủ thể góp phần tạo nên hình ảnh của lễ hội. Từ hành vi ứng xử, việc thực hiện các quy định, giữ gìn vệ sinh môi trường đến thái độ tôn trọng không gian tín ngưỡng đều góp phần bảo vệ những giá trị chung.
Đặc biệt, việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ cần được quan tâm thường xuyên. Khi học sinh được tìm hiểu về lịch sử di tích, các nhân vật được thờ phụng, những giá trị tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian, các em sẽ có thêm hiểu biết về quê hương, từ đó hình thành tình yêu và trách nhiệm đối với di sản.

Kế hoạch của UBND xã Nghi Xuân cũng đặt ra nhiệm vụ phối hợp với các trường học, tạo điều kiện để học sinh tham gia các hoạt động ngoại khóa, tìm hiểu lịch sử, văn hóa, di tích và các sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa lâu dài, bởi bảo tồn di sản không chỉ là việc của thế hệ hôm nay mà còn là sự chuẩn bị cho những thế hệ tiếp nối.
Cùng với đó, việc huy động nguồn lực tổ chức lễ hội cần được thực hiện công khai, minh bạch, tiết kiệm và đúng quy định. Ngân sách nhà nước, nguồn công đức, tài trợ và các nguồn xã hội hóa hợp pháp đều phải được quản lý, sử dụng đúng mục đích, có dự toán và hồ sơ thanh quyết toán đầy đủ.
Sự minh bạch trong quản lý nguồn lực không chỉ bảo đảm kỷ cương mà còn góp phần tạo dựng niềm tin, khuyến khích cộng đồng và các tổ chức, cá nhân tiếp tục đồng hành cùng công tác bảo tồn di sản.

Để Đền Chợ Củi trở thành điểm hẹn văn hóa tâm linh
Lễ hội Đền Chợ Củi năm 2026 được tổ chức trong bối cảnh địa phương đặt mục tiêu phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tìm kiếm những hướng đi phù hợp để kết nối di sản với phát triển kinh tế - xã hội.
Từ việc tổ chức các nghi lễ truyền thống, giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đến các chương trình nghệ thuật, thể thao và quảng bá sản phẩm OCOP, các hoạt động đều hướng tới mục tiêu chung là làm phong phú đời sống văn hóa, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và giới thiệu hình ảnh quê hương đến với du khách.
Về lâu dài, để phát huy hiệu quả tiềm năng của Đền Chợ Củi, cần tiếp tục chú trọng xây dựng nội dung giới thiệu lịch sử, giá trị di tích; nâng cao chất lượng các hoạt động trải nghiệm văn hóa; phát huy vai trò của nghệ nhân và cộng đồng thực hành di sản; đồng thời tăng cường kết nối với các điểm đến văn hóa, lịch sử và du lịch khác trong khu vực.
Cùng với việc tổ chức lễ hội thường niên, cần quan tâm đến việc xây dựng sản phẩm du lịch có chiều sâu, tạo sự khác biệt, bảo đảm du khách không chỉ đến tham quan, chiêm bái mà còn có cơ hội hiểu hơn về văn hóa, lịch sử và con người Nghi Xuân.
Đó là quá trình cần sự phối hợp lâu dài giữa chính quyền, các cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp, người dân và những chủ thể đang trực tiếp nắm giữ di sản.
Có thể nói, giá trị của Đền Chợ Củi không chỉ được đo bằng lượng người tìm về mỗi mùa lễ hội, mà còn nằm ở khả năng gìn giữ được sự tôn nghiêm của di tích, bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống và tạo ra những đóng góp thiết thực cho cộng đồng.
Từ những giá đồng được thực hành trong không gian linh từ, những làn điệu dân ca ngân vang trong đêm hội đến những sản phẩm đặc trưng được giới thiệu với du khách, tất cả đang góp phần tạo nên một diện mạo văn hóa phong phú cho vùng đất Nghi Xuân.

Di sản là tài sản quý báu được trao truyền từ quá khứ, nhưng cũng là nguồn lực và trách nhiệm của hiện tại. Giữ gìn di sản không có nghĩa là khép kín di sản trong những khuôn khổ cũ, mà phải biết trân trọng, bảo vệ những giá trị cốt lõi, đồng thời tạo điều kiện để di sản tiếp tục hòa nhập vào đời sống đương đại.
Với định hướng đó, Lễ hội Đền Chợ Củi năm 2026 không chỉ là dịp tưởng nhớ Đức Quan Hoàng Mười, mà còn là cơ hội để Nghi Xuân khẳng định trách nhiệm trong bảo tồn di sản, quảng bá bản sắc văn hóa và từng bước khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển bền vững.
Để tiếng hát văn còn ngân vang, để những giá trị tín ngưỡng tiếp tục được trao truyền, để Đền Chợ Củi mãi là điểm tựa tinh thần của cộng đồng và điểm hẹn văn hóa tâm linh của du khách thập phương – đó chính là ý nghĩa sâu xa của hành trình kết nối di sản hôm nay.