GS.TS. Đào Thanh Vân - người truyền lửa phát triển nông nghiệp hữu cơ

Bằng tri thức khoa học, sự kiên trì với đồng ruộng và tâm huyết kết nối nhà khoa học với người sản xuất, GS.TS. Đào Thanh Vân đang góp phần lan tỏa những giá trị của nông nghiệp hữu cơ tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc. Với ông, phát triển hữu cơ không chỉ là thay đổi phương thức canh tác, mà còn là hành trình kiến tạo nền nông nghiệp an toàn, sinh thái, có trách nhiệm với môi trường và mang lại sinh kế bền vững cho người nông dân.
screenshot-1-1795139013.png
GS.TS Đào Thanh Vân tại đại hội nông nghiệp hữu cở tỉnh Thái Nguyên lần thứ nhất. ẢnhNT ↵

Đưa tri thức khoa học đến với đồng ruộng

Trong hành trình phát triển nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam, vai trò của các nhà khoa học không chỉ dừng lại ở nghiên cứu, xây dựng quy trình kỹ thuật hay công bố kết quả chuyên môn. Điều quan trọng hơn là đưa tri thức vào thực tiễn, giúp người nông dân thay đổi nhận thức, doanh nghiệp tìm được hướng đầu tư phù hợp và các hợp tác xã từng bước hình thành chuỗi sản xuất có chất lượng.

GS.TS. Đào Thanh Vân, nguyên giảng viên cao cấp Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên, là một trong những nhà khoa học dành nhiều tâm huyết cho hướng đi đó. Với chuyên môn về khoa học cây trồng, nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn và liên kết sản xuất, tiêu thụ nông sản, ông đã tham gia nhiều hoạt động nghiên cứu, đào tạo, tư vấn và hỗ trợ các mô hình sản xuất tại khu vực trung du, miền núi phía Bắc.

Hệ sinh thái Nông nghiệp số Việt Nam

Đối với những địa bàn có địa hình phức tạp, quy mô sản xuất nhỏ và điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, phát triển nông nghiệp hữu cơ vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra không ít thách thức. Người nông dân cần thay đổi tập quán sử dụng vật tư nông nghiệp, hiểu rõ nguyên tắc bảo vệ đất và nguồn nước, đồng thời đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt về quy trình sản xuất, ghi chép, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Chuyển đổi như vậy không thể chỉ dựa vào những lời vận động chung chung. Người sản xuất cần được hướng dẫn cụ thể, được tiếp cận mô hình thực tế và nhìn thấy hiệu quả qua từng mùa vụ. Nhà khoa học vì thế phải trở thành người đồng hành, giải thích những vấn đề kỹ thuật bằng ngôn ngữ dễ hiểu, cùng người dân tháo gỡ khó khăn và điều chỉnh giải pháp cho phù hợp với điều kiện từng địa phương. Đó cũng là ý nghĩa của việc truyền lửa: không chỉ khơi dậy niềm tin vào một phương thức sản xuất mới, mà còn giúp người nông dân có đủ kiến thức và năng lực để kiên trì theo đuổi con đường đã lựa chọn.

Trong các hoạt động chuyên môn, GS.TS. Đào Thanh Vân chú trọng mối liên hệ giữa nghiên cứu khoa học và nhu cầu thực tiễn. Những vấn đề như cải thiện độ phì đất, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên, quản lý dịch hại, phát triển vùng nguyên liệu và tổ chức liên kết tiêu thụ đều cần được xem xét trong mối quan hệ tổng thể. Một mô hình hữu cơ chỉ có thể đứng vững khi giải quyết đồng thời yêu cầu kỹ thuật, hiệu quả kinh tế và khả năng tiếp cận thị trường.

thg0691420260828124742-1795139112.jpg
GS.TS Đào Thanh Vân được bầu làm Chủ tịch hội nông nghiệp hữu cơ tỉnh Thái nguyên nhiệm kỳ 2026-2031. Ảnh NT

Nông nghiệp hữu cơ miền núi: tiềm năng cần được đánh thức

Trung du và miền núi phía Bắc có nhiều điều kiện để phát triển nông nghiệp hữu cơ. Địa hình đa dạng, khí hậu phân hóa, nguồn gen cây trồng phong phú, các vùng chè, cây ăn quả, dược liệu và chăn nuôi gắn với đồng cỏ tạo nên những lợi thế riêng. Đặc biệt, tại nhiều khu vực, sản xuất quy mô hộ gia đình và tri thức canh tác bản địa có thể trở thành nền tảng để xây dựng những mô hình nông nghiệp sinh thái phù hợp.

Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên không tự động chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Muốn phát triển hữu cơ, người sản xuất phải có quy trình phù hợp, vùng nguyên liệu được quản lý, hệ thống kiểm soát chất lượng và thị trường tiêu thụ ổn định. Đây cũng là những vấn đề được GS.TS. Đào Thanh Vân đề cập khi trao đổi về tiềm năng phát triển nông nghiệp hữu cơ tại vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Theo hướng tiếp cận này, chuyển đổi hữu cơ không nên được hiểu đơn giản là ngừng sử dụng một số loại phân bón hoặc thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Đó là quá trình thay đổi toàn diện cách tổ chức sản xuất, từ chăm sóc đất, quản lý nguồn nước, lựa chọn giống, phòng trừ dịch hại đến thu hoạch, sơ chế và bảo quản sản phẩm.

Với cây chè Thái Nguyên, chẳng hạn, yêu cầu phát triển hữu cơ gắn chặt với việc giữ gìn chất lượng đất, nguồn nước, kiểm soát đầu vào và bảo đảm tính đồng nhất của nguyên liệu. Chè không chỉ là cây trồng hàng hóa mà còn là sản phẩm mang giá trị văn hóa, thương hiệu và bản sắc địa phương. Nếu được phát triển theo hướng hữu cơ một cách bài bản, sản phẩm có thêm cơ hội nâng cao giá trị, tiếp cận nhóm khách hàng quan tâm đến sức khỏe và môi trường.

Một minh chứng cho nỗ lực kết nối khoa học với thực tiễn là hoạt động khảo sát, tư vấn xây dựng vùng nguyên liệu chè theo hướng hữu cơ quy mô 300 ha cho Công ty cổ phần Thương mại Thái Hưng tại xã Quân Chu trong năm 2025, với sự tham gia của Chi hội Nông nghiệp hữu cơ Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Hoạt động này cho thấy vai trò của nhà khoa học trong việc kết nối doanh nghiệp với vùng sản xuất, hướng tới hình thành nguồn nguyên liệu có quy trình và chất lượng được kiểm soát.

Bên cạnh cây chè, các loại rau, quả, cây dược liệu và mô hình chăn nuôi phù hợp với điều kiện sinh thái miền núi cũng có thể mở ra hướng phát triển mới. Song mỗi sản phẩm cần có quy trình riêng, căn cứ vào đặc điểm đất đai, khí hậu, sinh vật gây hại và điều kiện tổ chức sản xuất. Không thể áp dụng một công thức đồng nhất cho mọi địa phương.

Bởi vậy, điều cần thiết là phát huy vai trò của các cơ sở nghiên cứu, trường đại học, cơ quan khuyến nông, hợp tác xã và doanh nghiệp trong việc xây dựng mô hình trình diễn, đào tạo kỹ thuật và đánh giá hiệu quả. Người nông dân cần được tiếp cận thông tin đầy đủ về chi phí chuyển đổi, thời gian thực hiện, yêu cầu chứng nhận và đầu ra sản phẩm để có thể lựa chọn phương án phù hợp.

Kết nối nhà khoa học, hợp tác xã và doanh nghiệp

Một trong những điểm nghẽn của nông nghiệp hữu cơ là khoảng cách giữa tri thức khoa học với năng lực tổ chức sản xuất ở cơ sở. Không ít hộ nông dân có mong muốn chuyển đổi nhưng thiếu vốn, thiếu thông tin thị trường và chưa đủ khả năng đáp ứng các yêu cầu về kiểm soát chất lượng. Trong khi đó, doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định, còn hợp tác xã phải giải quyết bài toán tập hợp các hộ sản xuất với điều kiện và trình độ khác nhau.

Từ thực tiễn đó, hoạt động kết nối các chủ thể có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhà khoa học cung cấp cơ sở kỹ thuật; hợp tác xã tổ chức sản xuất và giám sát quy trình; doanh nghiệp tham gia đầu tư, chế biến, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ; cơ quan quản lý hỗ trợ cơ chế, chính sách và kiểm soát chất lượng. Khi các mắt xích cùng vận hành, nông nghiệp hữu cơ mới có cơ hội phát triển vượt khỏi phạm vi những mô hình nhỏ lẻ.

Trên cương vị Phó Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam khóa III, nhiệm kỳ 2023–2028, GS.TS. Đào Thanh Vân tham gia các hoạt động kết nối chuyên môn, trao đổi kinh nghiệm và thúc đẩy phát triển nông nghiệp hữu cơ. Giai đoạn 2023–2026, ông cũng giữ vai trò Chủ tịch Chi hội Nông nghiệp hữu cơ Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, tổ chức triển khai các hoạt động tuyên truyền, tập huấn, tư vấn kỹ thuật, khảo sát mô hình và kết nối sản xuất.

Ngày 28/8/2026, Hội Nông nghiệp hữu cơ Thái Nguyên tổ chức đại hội lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2026–2031. GS.TS. Đào Thanh Vân được tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch Hội. Sự kiện đánh dấu bước phát triển từ tổ chức chi hội trong trường đại học sang một tổ chức có phạm vi tập hợp rộng hơn, tạo điều kiện tăng cường hợp tác giữa nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất và các cơ quan liên quan.

Đây là bước chuyển có ý nghĩa đối với việc mở rộng mạng lưới phát triển nông nghiệp hữu cơ tại địa phương. Khi có một tổ chức làm đầu mối, nhu cầu của người sản xuất có thể được tập hợp để chuyển thành chương trình đào tạo, tư vấn và nghiên cứu phù hợp. Những khó khăn về quy trình kỹ thuật, chứng nhận, xây dựng thương hiệu và thị trường cũng có cơ hội được trao đổi, tháo gỡ trên cơ sở phối hợp giữa các bên.

Truyền lửa bằng hành động và trách nhiệm

Với GS.TS. Đào Thanh Vân, phát triển nông nghiệp hữu cơ không thể chỉ dừng ở việc mở rộng diện tích hay gia tăng số lượng sản phẩm. Mục tiêu sâu xa hơn là hình thành phương thức sản xuất có trách nhiệm, trong đó sức khỏe đất, môi trường sinh thái, chất lượng nông sản và đời sống người nông dân được đặt trong cùng một chiến lược phát triển. Điều đó đòi hỏi sự kiên trì. Người sản xuất cần thời gian để thay đổi tập quán; hợp tác xã cần năng lực quản trị; doanh nghiệp cần cam kết đầu tư dài hạn; còn các cơ quan quản lý phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ, thúc đẩy chứng nhận và tạo điều kiện tiếp cận thị trường. Thiếu một trong những yếu tố này, quá trình chuyển đổi rất dễ bị gián đoạn.

Trong thời gian tới, việc phát triển các mô hình nông nghiệp hữu cơ gắn với kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc sẽ mở ra thêm cơ hội cho nông sản miền núi. Chất thải hữu cơ có thể được tái sử dụng phù hợp, phụ phẩm nông nghiệp trở thành nguồn nguyên liệu, còn dữ liệu sản xuất giúp tăng tính minh bạch và nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng.

Những hướng đi ấy cần được triển khai trên cơ sở khoa học, phù hợp điều kiện từng vùng và không chạy theo phong trào. Đây cũng là không gian để các nhà khoa học tiếp tục phát huy vai trò dẫn dắt, giúp người sản xuất lựa chọn giải pháp hiệu quả và hạn chế rủi ro. Hành trình của GS.TS. Đào Thanh Vân cho thấy giá trị của một nhà khoa học không chỉ nằm trong những công trình nghiên cứu, mà còn ở khả năng đưa tri thức đến với cộng đồng, kết nối các nguồn lực và khơi dậy niềm tin vào sự thay đổi.

Một số công trình tác giả và đồng tác gải tiêu biểu của GSTS Đào Thanh Vân đã được công bố:  Kết quả bước đầu nghiên cứu đặc điểm sinh học của một số dòng mắc ca (Macadamia integrifolia Maiden & Betche) tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu (2017); Nghiên cứu mật độ trồng xen ổi trong vườn cam quýt để hạn chế bệnh vàng lá greening tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn (2010). Nghiên cứu biện pháp trồng xen nhằm góp phần quản lý sâu bệnh trên cây có múi; Quy trình kỹ thuật trồng và chăm sóc đào (2017) Tài liệu kỹ thuật do Đào Thanh Vân, Hà Duy Trường và Bùi Đình Tráng biên soạn, phục vụ hướng dẫn trồng và chăm sóc cây đào; Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và chăm sóc hoa địa lan Trần mộng xuân (Cymbidium lowianum) tại Phia Oắc – Phia Đén, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và chăm sóc địa lan tại vùng núi Cao Bằng, có sự tham gia của Đào Thanh Vân cùng các đồng tác giả; Nghiên cứu ảnh hưởng của GA3 và Yogen No.2 đến năng suất, chất lượng hoa cúc vàng thược dược tại Thái Nguyên (2010) Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật tác động đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng hoa.

Ngoài ra ông còn cùng đồng sự tham gia một số hướng nghiên cứu và hoạt động khoa học khác: Nghiên cứu tuyển chọn, phát triển cây ăn quả ôn đới ở miền núi phía Bắc. Nghiên cứu về cây ăn quả và phát triển sản xuất tại khu vực miền núi. Đây là nhóm nghiên cứu có ý nghĩa đối với việc lựa chọn giống, khai thác lợi thế khí hậu và phát triển nông nghiệp hàng hóa. Nghiên cứu, đề xuất giải pháp thúc đẩy hộ nông dân và trang trại nâng cao năng lực sản xuất hàng hóa, liên kết tiêu thụ nông sản ở miền núi phía Bắc. GS.TS. Đào Thanh Vân được ghi nhận tham gia hội đồng đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ liên quan đến nội dung này. Sản phẩm nhiệm vụ gồm các báo cáo đánh giá thực trạng, đề xuất chính sách, kiến nghị và sổ tay hướng dẫn sản xuất, liên kết tiêu thụ. 

Hướng dẫn nghiên cứu sinh về kỹ thuật sản xuất cây trồng. GS.TS. Đào Thanh Vân là một trong những người hướng dẫn khoa học luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Lê Thị Kiều Oanh, với đề tài “Nghiên cứu tuyển chọn và xác định một số biện pháp kỹ thuật cho giống dưa lê (Cucumis melo L..) nhập nội tại Thái Nguyên”. Luận án được bảo vệ cấp trường ngày 26/3/2021…

Truyền lửa cho nông nghiệp hữu cơ, suy cho cùng, là gieo niềm tin vào một nền nông nghiệp biết tôn trọng tự nhiên, biết nâng niu giá trị lao động và hướng tới tương lai bền vững. Khi ngọn lửa ấy được tiếp nối từ giảng đường đến đồng ruộng, từ hợp tác xã đến doanh nghiệp, nông nghiệp hữu cơ sẽ có thêm nền tảng để phát triển thực chất, góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh và nâng cao giá trị nông sản Việt Nam.

Đăng ký đặt báo