Gỡ điểm nghẽn quản lý vật tư nông nghiệp từ cơ sở

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đến tháng 8/2026, toàn thành phố hiện có 1.456 cửa hàng kinh doanh vật tư nông nghiệp trong lĩnh vực trồng trọt tại 91 xã, phường. Tuy nhiên, mới có 69/91 xã, phường ban hành kế hoạch quản lý, kiểm tra vật tư nông nghiệp; 143 cửa hàng đã được kiểm tra, tương đương khoảng 9,8% tổng số cơ sở.

Trên thực tế, phân bón được phân loại là phân hữu cơ không đồng nghĩa với việc sản phẩm mặc nhiên đáp ứng yêu cầu sử dụng trong mọi hệ thống sản xuất hữu cơ. Tương tự, chế phẩm có nguồn gốc sinh học cũng cần được xem xét về thành phần, nguồn gốc, quy trình sản xuất và điều kiện sử dụng theo tiêu chuẩn áp dụng.

Đây là điểm nghẽn đầu tiên đối với người sản xuất: thị trường có thể có nhiều sản phẩm mang tên gọi hữu cơ hoặc sinh học, nhưng lựa chọn được vật tư phù hợp với quy trình chứng nhận, điều kiện thổ nhưỡng và nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng lại không đơn giản.

Ở góc độ doanh nghiệp sản xuất vật tư, Công ty Cổ phần Quốc tế Hải Dương cho biết Việt Nam có nguồn nguyên liệu hữu cơ khá phong phú, gồm phụ phẩm trồng trọt, chăn nuôi như rơm rạ, trấu và các nguồn chất hữu cơ khác. Công nghệ sinh học cũng mở ra khả năng ứng dụng vi sinh vật vào xử lý nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm.

Tuy nhiên, lợi thế về nguồn nguyên liệu chưa đồng nghĩa với lợi thế về tổ chức sản xuất. Phụ phẩm nông nghiệp còn phân tán, khó thu gom với khối lượng lớn và chất lượng đồng đều. Một số nguồn nguyên liệu có nguy cơ lẫn tạp chất, kim loại nặng hoặc thành phần không mong muốn, khiến doanh nghiệp phải tăng chi phí kiểm tra và xử lý trước khi đưa vào sản xuất.

Trong khi đó, đầu tư dây chuyền công nghệ, hệ thống kiểm soát chất lượng và nghiên cứu sản phẩm đòi hỏi nguồn vốn đáng kể. Chi phí đầu vào cao tạo áp lực lên giá thành phân bón hữu cơ, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh với các sản phẩm giá rẻ trên thị trường.

Một bất cập khác được doanh nghiệp phản ánh là tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng và sản phẩm tự phối trộn được quảng bá không đúng bản chất. Khi những sản phẩm không bảo đảm chất lượng cạnh tranh bằng giá thấp, doanh nghiệp đầu tư bài bản gặp bất lợi, còn người nông dân phải đối mặt với nguy cơ lựa chọn sai vật tư, gây thiệt hại về chi phí và hiệu quả canh tác.

Nếu doanh nghiệp sản xuất phân bón gặp khó từ nguyên liệu và công nghệ, các đơn vị trực tiếp canh tác lại đối mặt với bài toán lựa chọn vật tư vừa đáp ứng tiêu chuẩn, vừa có hiệu quả thực tế và phù hợp khả năng chi trả.

Theo báo cáo của Thạc sĩ Nguyễn Văn Hùng, đại diện Hasa Bio Foods, doanh nghiệp có vùng nguyên liệu lúa hữu cơ 200 ha tại Vĩnh Long, áp dụng các tiêu chuẩn EU và USDA. Quy trình canh tác được doanh nghiệp giới thiệu sử dụng phân hữu cơ bón gốc, chế phẩm cải tạo đất, humic và các sản phẩm phục vụ phòng trừ dịch hại.

Đối với phân hữu cơ bón gốc HD Nutri, doanh nghiệp áp dụng ba lần bón trong một vụ, mỗi lần 1.000 kg/ha, vào các thời điểm làm đất, sau gieo sạ 30 - 40 ngày và 60 - 70 ngày. Đây là quy trình riêng tại vùng nguyên liệu của doanh nghiệp, không phải định mức khuyến cáo chung cho các vùng sản xuất khác.

Theo ông Nguyễn Văn Hùng, mặc dù các loại vật tư phục vụ canh tác hữu cơ ngày càng đa dạng, số lượng sản phẩm đáp ứng yêu cầu tiêu chuẩn vẫn còn hạn chế, trong khi một số sản phẩm có giá cao. Đáng chú ý, doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm các chế phẩm sinh học có hiệu quả phòng trừ sâu hại và phù hợp với yêu cầu canh tác hữu cơ.

Đây là khoảng trống đáng quan tâm trong phát triển vật tư nông nghiệp. Với cây trồng, phân bón hữu cơ không thể thay thế hoàn toàn các giải pháp quản lý dịch hại. Người sản xuất cần một hệ thống biện pháp đồng bộ, từ cải tạo đất, quản lý dinh dưỡng, theo dõi diễn biến sâu bệnh đến sử dụng các chế phẩm phù hợp khi cần thiết.

Trong sản xuất hữu cơ, việc lựa chọn biện pháp phòng trừ còn phải đáp ứng yêu cầu của tiêu chuẩn chứng nhận đang áp dụng. Vì vậy, một chế phẩm có nguồn gốc sinh học không mặc nhiên được chấp nhận trong mọi quy trình. Sản phẩm cần được đánh giá cả về thành phần, tính phù hợp tiêu chuẩn, hiệu quả trong điều kiện đồng ruộng và chi phí sử dụng.

Nếu thiếu những giải pháp phòng trừ hiệu quả, người sản xuất có thể phải chấp nhận rủi ro về năng suất, tăng chi phí lao động hoặc gặp khó trong việc duy trì quy trình canh tác. Ngược lại, nếu vật tư đáp ứng tiêu chuẩn nhưng giá quá cao so với giá trị sản phẩm đầu ra, động lực chuyển đổi cũng bị hạn chế.

Vì vậy, bài toán vật tư hữu cơ cần được nhìn nhận trên toàn bộ chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung vào việc phát triển thêm sản phẩm. Điều quan trọng là tạo ra các giải pháp có thể vận hành hiệu quả trong điều kiện sản xuất thực tế, phù hợp với cây trồng, đất đai, khí hậu và năng lực tài chính của người sử dụng.

Để giải quyết khoảng trống này, cần tăng cường phối hợp giữa doanh nghiệp sản xuất vật tư, cơ sở nghiên cứu, chuyên gia nông nghiệp và hợp tác xã. Các sản phẩm mới nên được thử nghiệm, đánh giá tại vùng sản xuất cụ thể trước khi khuyến cáo nhân rộng, với các tiêu chí rõ ràng về hiệu quả, mức độ phù hợp tiêu chuẩn và chi phí trên đơn vị diện tích.

Bên cạnh đó, hợp tác xã có thể đóng vai trò tập hợp nhu cầu vật tư của thành viên, tổ chức sử dụng theo quy trình thống nhất và phối hợp với doanh nghiệp cung ứng để hướng dẫn kỹ thuật. Cách tiếp cận này vừa giúp doanh nghiệp hiểu rõ nhu cầu thực tế, vừa hạn chế tình trạng người sản xuất mua và sử dụng vật tư theo quảng cáo hoặc kinh nghiệm thiếu kiểm chứng.

Theo bà Từ Thị Tuyết Nhung, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam, nguyên Trưởng ban Điều phối PGS Việt Nam, phụ trách nội dung giới thiệu tiêu chuẩn đầu vào theo tiêu chuẩn cơ sở của VOAA và bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041.

Tuy nhiên, kiểm soát tiêu chuẩn mới chỉ giải quyết một phần vấn đề. Để tháo gỡ khó khăn về nguồn cung và giá thành, cần đồng thời tổ chức lại chuỗi nguyên liệu, hỗ trợ công nghệ và nâng cao hiệu quả quản lý thị trường.

Từ thực tiễn sản xuất, Công ty Cổ phần Quốc tế Hải Dương đề xuất xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nguyên liệu tại các vùng nông nghiệp, kết nối với cơ sở sản xuất phân bón để hình thành nguồn cung ổn định. Nếu được tổ chức phù hợp, mô hình này có thể giúp giảm chi phí thu gom, tận dụng phụ phẩm trồng trọt và chăn nuôi, đồng thời tạo điều kiện kiểm soát chất lượng nguyên liệu ngay từ đầu.

Dù vậy, việc tận dụng phụ phẩm cần đi kèm quy trình phân loại, đánh giá nguồn gốc và xử lý phù hợp. Chỉ khi kiểm soát được các nguy cơ về tạp chất và thành phần không mong muốn, nguồn phụ phẩm mới có thể trở thành đầu vào ổn định cho sản xuất phân bón chất lượng.

Cùng với đó, cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, đổi mới công nghệ, kết nối chuyên gia và đào tạo nhân lực vận hành. Đối với những sản phẩm phục vụ canh tác hữu cơ, hoạt động nghiên cứu không nên dừng ở việc hoàn thiện công thức mà cần gắn với thử nghiệm tại vùng sản xuất, đánh giá hiệu quả sử dụng và tính toán chi phí thực tế.

Ở khâu thị trường, việc tăng cường kiểm tra, xử lý phân bón giả, phân bón kém chất lượng và quảng cáo sai bản chất sản phẩm là yêu cầu cần thiết để bảo vệ người sử dụng. Đồng thời, cần giúp nông dân nhận diện vật tư phù hợp, tiếp cận thông tin kỹ thuật đáng tin cậy và được hướng dẫn sử dụng đúng quy trình.

Về lâu dài, cần hình thành cơ chế liên kết giữa doanh nghiệp cung ứng vật tư, đơn vị nghiên cứu, hợp tác xã và cơ quan quản lý. Trong đó, doanh nghiệp bảo đảm chất lượng và thông tin minh bạch về sản phẩm; đơn vị nghiên cứu hỗ trợ đánh giá, hoàn thiện giải pháp kỹ thuật; hợp tác xã phản ánh nhu cầu và kết quả sử dụng tại đồng ruộng; cơ quan quản lý tăng cường hướng dẫn tiêu chuẩn, kiểm tra thị trường và hỗ trợ phát triển chuỗi cung ứng./.

Minh Thắm