Báo chí trước áp lực sụt giảm nguồn thu
Những năm gần đây, các cơ quan báo chí phải đối mặt với những thách thức mang tính sống còn khi cấu trúc thị trường truyền thông toàn cầu thay đổi mạnh mẽ. Dòng tiền quảng cáo – nguồn thu chủ lực của nhiều tòa soạn – ngày càng tập trung vào các nền tảng công nghệ xuyên biên giới.
Theo số liệu từ các cơ quan quản lý nhà nước, hơn 80% thị phần quảng cáo trực tuyến tại Việt Nam hiện nằm trong tay các nền tảng mạng xã hội và công nghệ nước ngoài. Phần doanh thu còn lại phải được chia sẻ giữa hàng trăm cơ quan báo chí trong nước. Thực trạng này khiến nhiều tòa soạn rơi vào tình trạng khó khăn ngay trên chính thị trường nội địa.
Trong khi nguồn thu truyền thống liên tục sụt giảm, các cơ quan báo chí vẫn phải đầu tư đáng kể về nhân lực, công nghệ và chất lượng nội dung để sản xuất các tác phẩm báo chí chuyên nghiệp. Tuy nhiên, không ít sản phẩm báo chí lại bị sao chép, khai thác trái phép bởi các trang thông tin điện tử tổng hợp và các tài khoản mạng xã hội, gây thiệt hại lớn về bản quyền và doanh thu.
Áp lực tự chủ tài chính cũng đặt nhiều cơ quan báo chí trước những lựa chọn khó khăn. Để duy trì hoạt động, một số đơn vị buộc phải chạy theo lượt truy cập, khai thác quá mức các nội dung giật gân hoặc xa rời tôn chỉ, mục đích. Hiện tượng “báo hóa” tạp chí từng được cơ quan quản lý nhiều lần cảnh báo chính là hệ quả của sức ép kinh tế kéo dài. Điều đó cho thấy hành lang pháp lý hiện hành chưa đủ mạnh để bảo vệ và tạo động lực phát triển cho báo chí trong môi trường truyền thông số.
Nhận diện những “chiếc áo pháp lý” đã chật
Sau gần một thập kỷ thực thi, Luật Báo chí năm 2016 đã góp phần quan trọng vào việc quản lý và phát triển hoạt động báo chí. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của mạng xã hội, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều quy định đã bộc lộ độ trễ và những điểm nghẽn cần được tháo gỡ.
Một trong những bất cập lớn được các chuyên gia chỉ ra là việc báo chí được xác định là đơn vị sự nghiệp có thu nhưng trên thực tế lại phải vận hành trong môi trường cạnh tranh khốc liệt như doanh nghiệp, trong khi chưa được hưởng đầy đủ các cơ chế linh hoạt tương ứng.
Sự bất cập này dẫn đến nhiều rào cản trong hoạt động. Các cơ quan báo chí vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị, tuyên truyền, vừa phải tìm kiếm nguồn lực tài chính để duy trì hoạt động. Tuy nhiên, khi triển khai các dịch vụ truyền thông hoặc các hoạt động kinh tế hợp pháp nhằm tái đầu tư cho báo chí, nhiều đơn vị vẫn phải áp dụng cơ chế thuế và quản lý tương tự doanh nghiệp thương mại thông thường.
Bên cạnh đó, chủ trương Nhà nước đặt hàng và chi trả cho các sản phẩm, dịch vụ báo chí đã được triển khai nhiều năm qua, song hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật còn lạc hậu, thủ tục thanh quyết toán phức tạp, khiến nhiều cơ quan báo chí khó tiếp cận hoặc không đủ nguồn lực để thực hiện hiệu quả.
Trong tiến trình chuyển đổi số, các tòa soạn cũng cần đầu tư mạnh cho hạ tầng công nghệ, hệ thống quản trị nội dung hội tụ (CMS), dữ liệu số và các ứng dụng AI. Tuy nhiên, cơ chế đầu tư, mua sắm tài sản công còn nhiều vướng mắc, khiến quá trình đổi mới công nghệ diễn ra chậm hơn yêu cầu thực tiễn.
Kỳ vọng đột phá từ hành lang pháp lý mới
Kiến tạo thể chế không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, mà là xây dựng một môi trường pháp lý minh bạch, thuận lợi để báo chí phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, Luật Báo chí (sửa đổi), có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, được kỳ vọng sẽ tạo ra những đột phá quan trọng nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn tồn tại nhiều năm qua.
Trước hết, luật mới đã dành sự quan tâm đặc biệt cho lĩnh vực kinh tế báo chí. Đây được xem là bước tiến quan trọng khi lần đầu tiên thiết lập cơ chế pháp lý rõ ràng nhằm tạo điều kiện cho các cơ quan báo chí khai thác hợp pháp các nguồn thu từ nội dung, dịch vụ truyền thông, tổ chức sự kiện và các sản phẩm giá trị gia tăng.
Mô hình tòa soạn hiện đại theo đó có thể vận hành trên hai trụ cột. Một mặt thực hiện các nhiệm vụ truyền thông chính sách theo cơ chế đặt hàng của Nhà nước; mặt khác chủ động khai thác thị trường thông qua các sản phẩm báo chí chất lượng cao, dịch vụ truyền thông chuyên nghiệp và các mô hình thu phí nội dung phù hợp.
Một điểm đột phá khác là tăng cường bảo vệ bản quyền báo chí trên môi trường số. Hành lang pháp lý mới tạo cơ sở để bảo vệ hiệu quả hơn tài sản trí tuệ của các cơ quan báo chí, đồng thời mở ra khả năng xây dựng cơ chế chia sẻ doanh thu giữa các nền tảng công nghệ với đơn vị sản xuất nội dung báo chí, phù hợp với xu hướng quản lý truyền thông hiện đại trên thế giới.
Đặc biệt, luật mới cũng mở đường cho việc áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong lĩnh vực báo chí - truyền thông. Đây là cơ sở để các cơ quan báo chí mạnh dạn triển khai các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, báo chí dữ liệu, chatbot hỗ trợ sản xuất nội dung hay các mô hình truyền thông số tiên tiến khác. Cách tiếp cận này giúp chính sách có khả năng thích ứng nhanh hơn trước sự phát triển của công nghệ.
Báo chí cách mạng Việt Nam luôn giữ vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, là dòng chảy thông tin chủ lưu góp phần định hướng dư luận xã hội. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, việc tháo gỡ các rào cản thể chế cho báo chí mang ý nghĩa chiến lược lâu dài.
Kiến tạo thể chế mới không phải là quay trở lại cơ chế bao cấp, mà là xây dựng một hệ sinh thái báo chí minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững. Chỉ khi những nút thắt về cơ chế được tháo gỡ một cách căn cơ, quá trình chuyển đổi số báo chí mới thực sự đi vào chiều sâu và đội ngũ những người làm báo mới có điều kiện phát huy năng lực, tiếp tục giữ vững vai trò dẫn dắt thông tin trong kỷ nguyên số.
