[Infographic] Sản lượng đường ổn định nhưng thị trường tiêu thụ vẫn rơi vào thế khó

Ngành mía đường Việt Nam đã kết thúc niên vụ 2025-2026 với sản lượng duy trì ở mức ổn định, nhưng kết quả sản xuất tích cực lại chưa thể chuyển hóa thành hiệu quả kinh doanh. Dù các nhà máy chế biến gần hoàn tất vụ ép và lượng đường sản xuất đạt gần 1,3 triệu tấn, đầu ra của sản phẩm vẫn gặp nhiều trở ngại khi sức mua suy giảm và giá bán liên tục đi xuống.

Theo báo cáo của Hiệp hội Mía đường Việt Nam, đến cuối tháng 6/2026, hầu hết các nhà máy trên cả nước đã kết thúc vụ ép, chỉ còn một số đơn vị tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên tiếp tục vận hành do thu hoạch muộn hơn. Tính chung cả niên vụ, ngành đã đưa vào chế biến khoảng 13,3 triệu tấn mía, tạo ra gần 1,298 triệu tấn đường các loại. Đây được xem là mức sản lượng tương đối ổn định, phản ánh năng lực sản xuất của ngành vẫn được duy trì trong bối cảnh nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, trái ngược với bức tranh sản xuất, thị trường tiêu thụ lại diễn biến theo chiều hướng kém khả quan. Riêng trong tháng 6, lượng đường sản xuất từ mía tiêu thụ giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm. Mặc dù giá bán liên tục điều chỉnh giảm và chất lượng đường trong nước được đánh giá cao, sản phẩm vẫn khó cạnh tranh trên thị trường.

Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nguồn cung đang ở mức rất lớn. Thị trường hiện cùng lúc có sự hiện diện của đường sản xuất trong nước, đường nhập khẩu từ các nước ASEAN và lượng đường nhập lậu, khiến áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng. Việc dư cung kéo dài đã đẩy giá đường trong nước xuống mức thấp nhất trong ba năm gần đây.

Đáng chú ý, mặt bằng giá đường tại Việt Nam hiện cũng thấp nhất trong số các quốc gia sản xuất đường lớn trong khu vực. Thống kê của Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho thấy giá đường bình quân trong nước chỉ khoảng 16.505 đồng/kg. Trong khi đó, tại Philippines, giá đường đạt khoảng 27.315 đồng/kg, tương đương 165% so với Việt Nam; Indonesia ở mức 26.946 đồng/kg, tương đương 163%; còn Trung Quốc khoảng 19.646 đồng/kg, tương đương 119%.

Khảo sát tại ba thị trường lớn gồm Hà Nội, miền Trung và TP. Hồ Chí Minh cho thấy giá đường gần như không thay đổi trong suốt tháng 6. Đường kính trắng phổ biến ở mức 15.600-16.200 đồng/kg, còn đường tinh luyện dao động từ 16.900-17.200 đồng/kg.

Trong khi thị trường trong nước liên tục chịu sức ép giảm giá, diễn biến trên thị trường thế giới lại không hoàn toàn cùng xu hướng. Theo Tổ chức Đường quốc tế (ISO), nửa đầu tháng 6, giá đường thô và đường trắng trên các sàn giao dịch quốc tế giảm do giá dầu thế giới suy yếu khi căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Iran hạ nhiệt. Tuy nhiên, từ nửa cuối tháng, giá đường trắng đã phục hồi nhờ nguồn cung tại Liên minh châu Âu giảm, cung cầu tại Ấn Độ trở nên thắt chặt cùng những tác động từ hiện tượng El Niño và bất ổn địa chính trị ở Trung Đông. Bình quân cả tháng, chỉ số giá đường thô ISA giảm xuống còn 13,9 cent/pound, trong khi giá đường trắng theo chỉ số ISO tăng lên khoảng 456 USD/tấn.

Không chỉ chịu áp lực từ nguồn cung dư thừa, ngành mía đường còn phải đối mặt với tình trạng buôn lậu và gian lận thương mại kéo dài. Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc vẫn xuất hiện phổ biến trên thị trường, tạo ra sự cạnh tranh thiếu bình đẳng với sản phẩm được sản xuất hợp pháp trong nước.

Nhiều giao dịch vẫn được thực hiện bằng tiền mặt, không có hóa đơn chứng từ nhằm che giấu doanh thu và trốn thuế. Thực tế này khiến các doanh nghiệp sản xuất đường từ mía gặp nhiều bất lợi, dù đã liên tục giảm giá bán để tăng sức cạnh tranh.

Trong tháng 6, lực lượng chức năng tại Quảng Trị liên tiếp phát hiện ba vụ vận chuyển đường kính trắng không rõ nguồn gốc trên Quốc lộ 9 với tổng khối lượng khoảng 6 tấn. Toàn bộ số hàng đều không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp và đã được bàn giao cho lực lượng quản lý thị trường xử lý.

Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, dù các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều đợt cao điểm chống buôn lậu theo chỉ đạo của Chính phủ, đường nhập lậu và hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn được rao bán công khai trên mạng xã hội cũng như tại nhiều chợ đầu mối. Điều đáng lo ngại là ngay cả khi giá đường sản xuất từ mía đã thấp hơn đường nhập lậu, sản phẩm trong nước vẫn gặp khó trong khâu tiêu thụ.

Ngoài áp lực từ đường nhập lậu, thị trường đường còn bị thu hẹp bởi sự gia tăng sử dụng đường lỏng sirô ngô (HFCS). Số liệu của Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho thấy trong tháng 6, Việt Nam nhập khẩu khoảng 22.215 tấn HFCS; lũy kế 6 tháng đầu năm đạt 111.839 tấn, tương đương cùng kỳ năm trước.

Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, phần lớn lượng HFCS được các doanh nghiệp sản xuất nước giải khát sử dụng thay thế đường tinh luyện, khiến nhóm khách hàng vốn tiêu thụ khối lượng lớn đường trong nước ngày càng thu hẹp. Điều này tiếp tục làm giảm đầu ra của ngành mía đường.

Đánh giá triển vọng thời gian tới, Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho rằng nguồn cung trong tháng 7 và nhiều khả năng cả tháng 8 vẫn sẽ ở mức cao do đồng thời có đường sản xuất trong nước, đường nhập khẩu từ ASEAN và đường nhập lậu. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ chưa có dấu hiệu phục hồi nên giá đường nhiều khả năng tiếp tục duy trì ở vùng thấp nhất trong ba năm gần đây.

"Thị trường đường công nghiệp của ngành nước giải khát đã bị HFCS chiếm lĩnh, còn thị trường đường tiêu dùng bị đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc chi phối", Hiệp hội Mía đường Việt Nam nêu thực trạng; đồng thời nhấn mạnh, nếu các cơ quan quản lý không có các biện pháp quyết liệt hơn trong kiểm soát đường nhập lậu, xử lý hành vi kinh doanh không hóa đơn và trốn thuế, đường sản xuất từ mía sẽ rất khó có cơ hội tiêu thụ.

Hiệp hội Mía đường Việt Nam cũng cảnh báo việc giá đường trong nước thấp nhất khu vực đang kéo giá thu mua mía của nông dân xuống chỉ bằng khoảng 60-70% so với các quốc gia lân cận. Nếu tình trạng này kéo dài, người trồng mía sẽ khó bù đắp chi phí sản xuất, trong khi toàn bộ chuỗi liên kết mía đường có nguy cơ bị đẩy đến giới hạn, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững của ngành.