Doanh nghiệp muối đẩy mạnh công nghệ, tìm đường vào thị trường quốc tế

Sau nhiều năm chủ yếu dựa vào phương thức sản xuất truyền thống, ngành muối Việt Nam đang bước vào giai đoạn điều chỉnh chiến lược phát triển. Trọng tâm của quá trình chuyển đổi là tăng cường đầu tư công nghệ, mở rộng chế biến sâu và khai thác các kênh thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Theo Đề án phát triển ngành muối giai đoạn 2021 - 2030, định hướng trong giai đoạn 2026 - 2030 là xây dựng ngành muối theo hướng công nghiệp hóa với cấu trúc sản xuất tương đối hoàn chỉnh. Sản lượng thiết kế của toàn ngành được đặt mục tiêu đạt khoảng 2 triệu tấn mỗi năm. Song song với đó, quy hoạch diện tích sản xuất muối được điều chỉnh còn 14.244 ha, tập trung vào các khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho quá trình bốc hơi nước biển.

Thực tế năm 2025, tổng sản lượng muối của cả nước đạt khoảng 1,5 triệu tấn. Với quy mô diện tích duy trì ở mức 14.244 ha, ngành đặt mục tiêu nâng sản lượng lên 2 triệu tấn vào năm 2030. Điều này cho thấy định hướng phát triển không phải mở rộng diện tích, mà nâng cao năng suất và giá trị thông qua ứng dụng khoa học công nghệ.

Dù có lịch sử hàng trăm năm, chuỗi giá trị của ngành muối hiện nay vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Hoạt động sản xuất nguyên liệu chưa gắn kết chặt chẽ với công nghệ tinh chế hiện đại, trong khi phần lớn các cánh đồng muối vẫn áp dụng phương pháp thủ công. Nhiều vùng sản xuất còn thiếu kho chứa đạt chuẩn, chưa có hệ thống rửa muối, sấy khô và phân loại hiện đại. Do thiếu cơ sở bảo quản, diêm dân thường phải bán muối ngay sau khi thu hoạch để tránh rủi ro thời tiết.

Ở khâu chế biến, số lượng doanh nghiệp quy mô lớn còn khá hạn chế. Điều này khiến khả năng thu mua muối nguyên liệu với khối lượng lớn để tinh luyện chưa được phát huy. Khi nguồn cung tăng mạnh vào các mùa nắng kéo dài, giá muối thô thường giảm sâu, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người làm muối. Trong một số giai đoạn, nhiều hộ dân đã bỏ ruộng muối để chuyển sang nuôi trồng thủy sản hoặc làm dịch vụ ven biển, khiến diện tích sản xuất bị thu hẹp và nguồn cung thiếu ổn định.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng bài toán lớn của ngành muối hiện nay liên quan đến hiệu quả khai thác đất ven biển. Không ít khu vực đang chuyển đổi sang nuôi tôm thâm canh vì lợi nhuận ngắn hạn cao hơn. Tuy nhiên, mô hình nuôi tôm mật độ lớn cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro như dịch bệnh, ô nhiễm môi trường và suy thoái đất.

Theo ông Thọ, khi áp dụng công nghệ trải bạt HDPE kết hợp với chế biến sâu, giá trị kinh tế từ sản xuất muối có thể tăng đáng kể so với phương thức truyền thống. Muối đạt tiêu chuẩn xuất khẩu hiện có giá khoảng 330 USD mỗi tấn, giúp doanh thu trên mỗi hecta tăng nhiều lần so với bán muối thô. Đặc biệt, các dòng muối ẩm thực cao cấp có thể đạt mức giá lên tới hàng nghìn USD mỗi tấn. Tiềm năng này được xem là động lực quan trọng giúp duy trì ổn định diện tích sản xuất và góp phần bảo vệ hệ sinh thái ven biển.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng đang tạo ra những tác động hai chiều đối với ngành diêm nghiệp. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều đợt hạn mặn lịch sử khiến nước biển xâm nhập sâu hàng chục km vào nội địa. Tuy nhiên, độ mặn tăng lại tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình kết tinh muối ở các tỉnh ven biển như Bạc Liêu. Thực tế cho thấy, năng suất muối áp dụng công nghệ trải bạt đã đạt trên 70 tấn mỗi hecta trong nhiều vụ sản xuất gần đây.

Trong chiến lược thương mại quốc tế, ngành muối Việt Nam cũng đang hướng đến phân khúc giá trị cao thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô. Các thị trường như Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc ngày càng ưa chuộng sản phẩm muối biển tự nhiên, có nguồn gốc rõ ràng và giàu khoáng chất.

Để tận dụng xu hướng này, nhiều doanh nghiệp trong nước bắt đầu phát triển các dòng gia vị chế biến sâu như muối tiêu, muối tôm, muối thảo dược hay muối tắm spa. Công nghệ sấy lạnh được áp dụng nhằm giữ nguyên hương vị của các thành phần gia vị. Không ít sản phẩm đã được đưa lên các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Theo các chuyên gia, quá trình chuyển đổi của ngành muối Việt Nam đang hướng tới một hệ sinh thái kinh tế biển hiện đại, trong đó nhiều lĩnh vực như công nghệ vật liệu, hóa chất, năng lượng tái tạo và chế biến thực phẩm cùng tham gia vào chuỗi giá trị. Khi đó, hạt muối không chỉ là sản phẩm nông nghiệp truyền thống mà còn trở thành nguyên liệu quan trọng cho các ngành công nghiệp hóa chất, dược phẩm, vật liệu mới và ẩm thực cao cấp.

Để đạt được mục tiêu này, việc đầu tư nâng cấp hạ tầng nghề muối được xem là yếu tố then chốt. Các chuyên gia khuyến nghị cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ nhằm nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng bảo quản và đa dạng hóa sản phẩm. Đồng thời, việc xây dựng chỉ dẫn địa lý và phát triển thương hiệu muối đặc trưng cho từng vùng miền cũng được coi là giải pháp quan trọng để nâng cao vị thế của muối biển Việt Nam trên thị trường toàn cầu.