Phát triển đô thị tăng trưởng xanh thích ứng biến đổi khí hậu
Phát triển đô thị xanh là xu hướng phát triển đặc biệt thích hợp với các đô thị có lợi thế về khí hậu và địa hình tự nhiên phong phú, đa dạng. Điều này đang phụ thuộc về các đô thị trung bình và đô thị nhỏ với lợi thế dễ dàng phát triển thành các đô thị du lịch, đô thị truyền thống làng nghề, cho phép khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững, hạn chế xây dựng mà vẫn tạo nguồn lực phát triển đô thị, hạn chế việc khai thác tài nguyên theo kiểu làm gia tăng các quỹ đất dành cho xây dựng, dẫn đến bê tông hóa bề mặt đô thị.
Trong bối cảnh đô thị hóa tiếp tục diễn ra nhanh tại Việt Nam, những giới hạn về môi trường, hạ tầng và chất lượng sống đang trở nên ngày càng rõ nét. Áp lực gia tăng dân số đô thị, mở rộng không gian xây dựng và nhu cầu đầu tư lớn đã đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý phát triển đô thị...
Trong những năm gần đây vấn đề quy hoạch đô thị xanh thị đã có những chuyển biến tích cực, chính quyền các đô thị đã dần nhận ra vai trò của không gian xanh đô thị trong gắn kết hài hòa các yếu tố tự nhiên - con người - xã hội, cải thiện nâng cao chất lượng môi trường sống và cảnh quan đô thị, dần trở thành mục tiêu trọng tâm hàng đầu trong quy hoạch phát triển đô thị theo hướng bền vững. “Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050” là một điển hình về quy hoạch đô thị xanh ở Việt Nam.
Mục tiêu tổng quát của Chương trình nhằm tổ chức triển khai thực hiện Nghị quyết và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, Nghị quyết và Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ XVII Đảng bộ thành phố Hà Nội, nhiệm kỳ 2020 – 2025. Phát triển Thủ đô nhanh và bền vững theo hướng đô thị xanh, thành phố thông minh, hiện đại. Đẩy mạnh công tác quy hoạch, tạo tiền đề cho công tác quản lý đất đai, đầu tư, xây dựng, phát triển đô thị theo quy hoạch. Quản lý, sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên; chú trọng tạo lập, gìn giữ và bảo vệ môi trường xanh, sạch, đẹp. Chủ động phòng, chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn, ứng phó biến đổi khí hậu tạo lập môi trường sống an toàn, văn minh, hiện đại.
Việc ban hành Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 của Quốc hội về phân loại đô thị cùng Nghị định số 35/2026/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn thực hiện, cho thấy một bước dịch chuyển quan trọng từ đánh giá đô thị chủ yếu dựa trên quy mô sang coi trọng chất lượng phát triển và tiêu chí tăng trưởng xanh.
Theo các quy định mới, phân loại đô thị không còn dừng lại ở các chỉ số quen thuộc như dân số, mật độ hay vai trò trung tâm vùng, mà được bổ sung nhóm tiêu chí phản ánh mức độ bền vững của quá trình phát triển. Trong đó, phát triển đô thị tăng trưởng xanh được xác định là một nội dung xuyên suốt, gắn với quy hoạch, đầu tư xây dựng và quản lý đô thị trong dài hạn.
Cách tiếp cận này phản ánh rõ quan điểm: Đô thị không chỉ là không gian tập trung dân cư và hoạt động kinh tế, mà còn là hệ sinh thái sống, nơi các yếu tố hạ tầng, môi trường và con người phải được tổ chức hài hòa. Khi tiêu chí tăng trưởng xanh được đưa vào hệ thống phân loại, đô thị được đặt trước yêu cầu phải chứng minh năng lực phát triển bền vững, chứ không chỉ khả năng mở rộng quy mô.
Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 và Nghị định số 35/2026/NĐ-CP đã làm rõ khái niệm phát triển đô thị tăng trưởng xanh theo hướng dễ áp dụng trong thực tiễn. Đó là quá trình phát triển đô thị gắn với hạ tầng xanh, không gian xanh, công trình xanh và quản lý tài nguyên hiệu quả, phù hợp với điều kiện tự nhiên và trình độ phát triển của từng đô thị. Tăng trưởng xanh vì vậy không phải là một khẩu hiệu, mà trở thành một tiêu chí đánh giá cụ thể trong tiến trình phân loại và nâng loại đô thị.
Điểm đáng chú ý là các tiêu chí này không mang tính trang trí hay hình thức. Việc đáp ứng các yêu cầu về không gian xanh, bảo vệ hệ sinh thái, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu được xem là một phần cấu thành chất lượng đô thị. Điều này buộc các địa phương, khi xây dựng chương trình phát triển đô thị, phải tính đến các yếu tố môi trường và bền vững ngay từ khâu quy hoạch, thay vì xử lý hậu quả ở giai đoạn sau.
Tăng trưởng xanh - Thước đo mới cho chu trình phát triển đô thị
Vấn đề đô thị xanh được xem là trọng tâm và mục tiêu phát triển trong quy hoạch của nhiều TP trên thế giới nhằm cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống, thích ứng với biến đổi khí hậu trong giai đoạn mới. Tuy nhiên khái niệm về đô thị xanh vẫn còn khá mới mẻ ở Việt Nam. Vì vậy cần nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế để đưa ra được khái niệm và các tiêu chuẩn về đô thị xanh áp dụng cho các đô thị Việt Nam.
Phát triển đô thị tăng trưởng xanh ở Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch mô hình tăng trưởng kinh tế đô thị theo hướng tăng trưởng xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh, đảm bảo phát triển kinh tế khu vực đô thị nhanh, hiệu quả, bền vững, góp phần tạo việc làm, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, nâng cao năng lực chống chịu ứng phó biến đổi khí hậu của hệ thống các đô thị, đóng góp cho cam kết quốc gia về giảm phát thải khí nhà kính.
Một trong những nội dung cốt lõi của Nghị định số 35/2026/NĐ-CP là yêu cầu lồng ghép tăng trưởng xanh vào toàn bộ chu trình phát triển đô thị. Từ quy hoạch không gian, đầu tư hạ tầng đến quản lý vận hành, các đô thị được định hướng phát triển theo mô hình tiết kiệm tài nguyên, giảm tác động môi trường và nâng cao chất lượng sống cho cư dân.
Trong đó, hạ tầng xanh được xem là nền tảng. Không gian cây xanh, mặt nước, các hành lang sinh thái và hệ thống thoát nước tự nhiên không chỉ có vai trò cải thiện cảnh quan, mà còn góp phần điều hòa vi khí hậu, giảm ngập và tăng khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Việc đưa các yếu tố này vào tiêu chí phân loại đô thị cho thấy cách nhìn mới: Hạ tầng không chỉ là đường sá, cầu cống, mà còn bao gồm cả những cấu phần sinh thái thiết yếu.
Bên cạnh đó, phát triển giao thông theo hướng thân thiện môi trường cũng được đặt ra như một yêu cầu quan trọng. Việc ưu tiên giao thông công cộng, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và từng bước thúc đẩy các loại hình giao thông ít phát thải được xem là một phần của quá trình xây dựng đô thị tăng trưởng xanh. Những nội dung này, dù không được quy định dưới dạng chỉ tiêu cứng, nhưng đã trở thành tiêu chí định hướng khi đánh giá chất lượng đô thị.
Một điểm mới khác là vai trò của công trình xanh trong phát triển đô thị. Các công trình sử dụng hiệu quả năng lượng, tiết kiệm nước, giảm phát thải trong quá trình vận hành được khuyến khích như một xu hướng tất yếu. Khi số lượng và tỷ lệ công trình xanh gia tăng, đô thị không chỉ giảm áp lực lên hệ thống hạ tầng kỹ thuật, mà còn từng bước hình thành lối sống đô thị bền vững hơn.
Nghị định cũng nhấn mạnh yếu tố thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai như một nội dung không thể tách rời của phát triển đô thị tăng trưởng xanh. Việc bảo vệ hành lang thoát lũ, hạn chế lấn chiếm không gian tự nhiên và tổ chức phát triển đô thị phù hợp với điều kiện địa hình, thủy văn được coi là yêu cầu bắt buộc. Đây là sự điều chỉnh cần thiết trong bối cảnh nhiều đô thị đang đối mặt với nguy cơ ngập lụt, sụt lún và suy giảm chất lượng môi trường.
Từ góc độ quản lý, việc đưa tiêu chí tăng trưởng xanh vào phân loại đô thị tạo ra một áp lực tích cực đối với chính quyền địa phương. Muốn nâng loại đô thị hoặc duy trì vị thế hiện có, các địa phương không thể chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế và mở rộng không gian xây dựng, mà phải đầu tư bài bản cho các yếu tố bền vững.
Về dài hạn, việc coi tăng trưởng xanh là một tiêu chí trong phân loại đô thị cũng tạo cơ sở để hình thành hệ thống so sánh và đánh giá giữa các đô thị. Những đô thị đầu tư sớm cho không gian xanh, hạ tầng bền vững và quản lý môi trường hiệu quả sẽ có lợi thế rõ rệt, không chỉ trong phân loại mà còn trong thu hút đầu tư và nâng cao chất lượng sống.
