Pu Péo là một trong những dân tộc rất ít người, hiện còn bảo lưu nhiều giá trị văn hóa nguyên gốc. Lễ Pặt Oong (ra đồng) của đồng bào đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018, khẳng định giá trị đặc sắc và tính bền vững của di sản trong đời sống cộng đồng.
Theo ông Củng Chẩn Tráng, Bí thư Chi bộ thôn Chúng Trải, vào ngày 30 Tết Nguyên đán, các gia đình Pu Péo làm lễ mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Sau nghi thức này, người dân tuyệt đối không mang lửa ra khỏi nhà, không đưa nông cụ ra đồng hay lên nương sản xuất cho đến khi tổ chức lễ Pặt Oong vào ngày lành trong khoảng từ mùng 5 đến 12 tháng Giêng âm lịch.
Lễ Pặt Oong là nghi thức xin phép tổ tiên và các đấng thần linh cho cộng đồng bước vào vụ gieo trồng mới. Nghệ nhân dân gian giữ vai trò chủ lễ, thực hiện các nghi thức cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình mạnh khỏe, bản làng bình yên. Nghi lễ còn bao hàm ý nghĩa làm sạch nguồn nước, phát lửa mới để xua đuổi điều không may, mở ra một chu trình sản xuất mới đầy kỳ vọng.
Mâm lễ do cộng đồng trong thôn cùng chuẩn bị, gồm hai con gà, bánh chưng, rượu và các lễ vật truyền thống. Sau khi hoàn tất nghi thức tại nhà mình, chủ lễ cầm bó đuốc biểu tượng của sinh khí và ánh sáng đi đến từng hộ gia đình trong thôn để đọc bài cúng, xin phép cho gia chủ được ra đồng sản xuất. Nghi thức này thể hiện tính cộng đồng sâu sắc, khẳng định sự gắn kết giữa các gia đình trong cùng một tộc người.
Kết thúc phần lễ tại các hộ dân, chủ lễ tiếp tục thực hiện nghi thức cúng thần rừng tại khu vực nhà văn hóa thôn. Khi các nghi thức hoàn tất, người dân mới chính thức mang cày, cuốc ra đồng, mở đầu cho mùa vụ mới. Năm nay, lễ Pặt Oong được tổ chức vào ngày 9 tháng Giêng âm lịch, thu hút đông đảo bà con tham gia.
Không dừng lại ở yếu tố tâm linh, lễ Pặt Oong còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc. Sau phần nghi lễ, bà con Pu Péo khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống rực rỡ sắc màu, cùng hội tụ tại sân nhà văn hóa thôn để giao lưu văn nghệ, trình diễn dân ca, dân vũ và tổ chức các trò chơi dân gian. Những hoạt động này vừa góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa tạo không khí phấn khởi bước vào năm mới.
Ông Nguyễn Văn Hãnh, Phó Chủ tịch UBND xã Phố Bảng, cho biết lễ Pặt Oong là nét đẹp văn hóa được đồng bào gìn giữ qua nhiều thế hệ, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của các dân tộc trên địa bàn xã biên giới. Nghi lễ không chỉ mang ý nghĩa cầu mùa mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, củng cố niềm tin, tạo động lực thi đua lao động sản xuất.
Thực tiễn cho thấy, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống đã tạo nền tảng quan trọng để cộng đồng Pu Péo phát triển kinh tế theo hướng bền vững. Hiện thôn Chúng Trải có 46 hộ dân, chỉ còn 3 hộ nghèo và cận nghèo; nhiều hủ tục như tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống từng bước được xóa bỏ. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế xanh gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa, lễ Pặt Oong không chỉ là một nghi lễ đầu năm mà còn là minh chứng sinh động cho sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Từ giá trị di sản được gìn giữ, cộng đồng Pu Péo nơi biên giới Phố Bảng đang từng bước khẳng định nội lực văn hóa như một nguồn lực mềm cho phát triển bền vững.
