Khi bãi cỏ ven hồ thành điểm hẹn
Xuân Thái nằm giữa vùng núi phía tây nam Thanh Hóa, nơi những dãy núi nối nhau, hồ Sông Mực trải rộng giữa đại ngàn và những bản làng của đồng bào Thái, Mường vẫn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống. Cảnh quan tự nhiên cùng đời sống bản địa tạo nên lợi thế để phát triển du lịch, song việc biến lợi thế ấy thành sinh kế ổn định đối với người dân vẫn là câu chuyện mới bắt đầu.
Nhìn thấy điều đó, năm 2022, anh Lê Văn Niên, ở thôn Cây Nghĩa, xã Xuân Thái, nhận thầu một khoảng đất ven hồ Sông Mực để làm du lịch. Thay vì đầu tư những công trình lớn, anh lựa chọn mô hình camping, tận dụng bãi cỏ, mặt hồ và không gian núi rừng để tạo điểm nghỉ chân. Cách làm này vừa phù hợp với điều kiện của gia đình, vừa giữ được cảnh quan vốn có của khu vực.
Theo Niên, ý tưởng đến từ nhiều phía. Anh muốn tận dụng cảnh đẹp quê mình để tạo thêm thu nhập, đồng thời nhận thấy nhu cầu của du khách đối với những điểm đến gần thiên nhiên ngày càng rõ hơn. Quan trọng hơn, anh muốn khách đến Xuân Thái không chỉ dừng lại chụp ảnh rồi rời đi, mà có thể ở lại, thưởng thức món ăn địa phương, trải nghiệm không gian bản làng và tìm hiểu thêm về văn hóa Thái, Mường.
Từ khoảng đất ven hồ, Camping homestay Lê Niên dần hình thành. Du khách đến đây có thể dựng trại, ngắm cảnh, trekking, đi xuồng máy quanh hồ Sông Mực hoặc thưởng thức những món ăn như gà đồi, lợn mán, rau rừng. Những buổi tối, không gian trải nghiệm được nối dài bằng lửa trại, tiếng khèn, tiếng sáo và các hoạt động giao lưu văn hóa của đồng bào địa phương.
Trong một buổi chiều tại khu camping, chị Lê Yến Trang, du khách đến từ Hà Nội, cùng con đứng trên bãi cỏ chụp ảnh. Phía xa là những đàn trâu, những mái nhà thấp thoáng dưới chân núi và khói bếp bắt đầu bay lên. Không gian ấy chính là điều mà nhiều du khách thành thị tìm kiếm khi đến những vùng núi còn giữ được vẻ tự nhiên, nơi cảnh quan và đời sống bản địa vẫn hiện diện trong cùng một khung cảnh.
Trong khi khách trải nghiệm, vợ chồng Niên cũng trực tiếp làm hầu hết các công việc. Chị Hà Thị Thanh phụ bếp, chuẩn bị những món ăn phục vụ khách; Niên lúc kiểm tra sân khấu, khi lại vào bếp hỗ trợ. Với mô hình nhỏ, hai vợ chồng vừa là người tổ chức, vừa trực tiếp phục vụ, từ những việc phía sau đến các hoạt động trải nghiệm dành cho khách.
Mùa nước và những căn lều
Thế nhưng, chính hồ Sông Mực – yếu tố tạo nên sức hút của điểm camping – cũng đặt ra giới hạn lớn nhất đối với hoạt động kinh doanh. Khu vực ven hồ chỉ thuận lợi trong khoảng thời gian nước rút. Khi mùa hè đến, mặt nước lùi xuống, bãi cỏ mở rộng, những chiếc lều được dựng lên và hoạt động du lịch bắt đầu. Mùa mưa về, nước dâng cao, có thời điểm ngập sâu, việc kinh doanh phải tạm dừng.
“Tận dụng lợi thế của thiên nhiên, năm 2022, em nhận thầu lại bãi này để làm du lịch. Mùa cao điểm khu này đón khá nhiều khách từ nhiều nơi về, họ tìm đến để hòa mình vào thiên nhiên. Mỗi năm cơ sở đón khoảng 2.000 lượt khách nhưng chỉ khai thác được khoảng 4-5 tháng, còn lại là mùa mưa, nước lớn, ngập lụt nên phải dừng”, anh Niên chia sẻ.
Thời gian khai thác ngắn khiến bài toán đầu tư trở nên khó khăn hơn. Niên từng mua những chiếc lều Mông Cổ với giá khoảng 7,6 triệu đồng mỗi chiếc, nhưng chỉ một trận giông lốc đã khiến hệ thống lều bị hư hại. Sau đó, anh chuyển sang kiểu dựng trại linh hoạt hơn, có thể tháo dỡ nhanh khi thời tiết diễn biến xấu.
Làm du lịch ven hồ vì thế không đơn thuần là câu chuyện đón được bao nhiêu khách. Mỗi khoản đầu tư đều phải tính đến mùa nước, gió lớn và khả năng phải thu dọn trong thời gian ngắn. Cơ sở vật chất không thể quá cố định, còn thời gian kinh doanh lại phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên. Đây là bài toán không dễ đối với một mô hình du lịch nhỏ do người dân tự đầu tư.
Bên cạnh thời tiết, đường đi cũng là vấn đề mà Niên mong muốn được cải thiện. Khách vẫn tìm về Xuân Thái, song việc đi lại chưa thật sự thuận lợi để các điểm cảnh quan, bản làng và dịch vụ trong khu vực có thể kết nối thành những hành trình dài hơn. Với du lịch ở vùng núi, một điểm đến đẹp là điều kiện cần, nhưng giao thông thuận lợi và khả năng liên kết điểm đến mới giúp kéo dài thời gian lưu trú và mở rộng lượng khách.
Từ cảnh quan thành một sinh kế
Dù còn nhiều hạn chế, mô hình camping của gia đình Niên đang cho thấy một cách tiếp cận khác với cảnh quan và tài nguyên bản địa. Thay vì xây dựng những công trình lớn, anh bắt đầu từ bãi cỏ, mặt hồ, ẩm thực và văn hóa vốn có của địa phương. Những thứ tưởng như bình thường trong đời sống hàng ngày, khi đặt vào một hành trình trải nghiệm, lại có thể tạo thêm lý do để du khách ở lại.
Mỗi năm cơ sở đón khoảng 2.000 lượt khách. Những tháng cao điểm, sau khi trừ chi phí, vợ chồng Niên thu khoảng 13-15 triệu đồng/tháng. Khoản thu này chưa lớn, song đối với một hộ gia đình ở vùng miền núi, nó tạo thêm một nguồn sinh kế đáng kể. Đặc biệt, cơ sở đang tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 6 lao động địa phương.
Giá trị của mô hình cũng không chỉ nằm ở khoản thu của gia đình Niên. Khi có khách, nhu cầu về thực phẩm, nhân công phục vụ, hoạt động trải nghiệm và các dịch vụ liên quan cũng tăng lên. Những món ăn địa phương, tiếng khèn, tiếng sáo hay câu chuyện về bản làng không còn chỉ là những điều thuộc về đời sống nội bộ, mà bắt đầu trở thành một phần trong sản phẩm du lịch.
Điều Niên đang làm cũng cho thấy một hướng khai thác khá phù hợp với Xuân Thái: giữ lại cảnh quan thay vì thay đổi cảnh quan để làm du lịch. Bãi cỏ vẫn là bãi cỏ, hồ Sông Mực vẫn giữ vẻ tự nhiên, còn những giá trị văn hóa Thái, Mường được đưa vào trải nghiệm theo cách gần với đời sống địa phương. Với một vùng còn nhiều cảnh quan nguyên sơ, đó có thể là cách để tạo sản phẩm mà không phải trả giá bằng sự bê tông hóa.
Nhưng để một điểm camping nhỏ trở thành một sản phẩm du lịch có sức sống lâu dài, những nỗ lực của một gia đình là chưa đủ. Giao thông cần thuận lợi hơn, các điểm đến cần được kết nối, dịch vụ cần tiếp tục hoàn thiện và văn hóa bản địa cần được tổ chức thành những trải nghiệm có chiều sâu. Khi đó, những gì Xuân Thái đang có mới có thể tạo thành một chuỗi giá trị rộng hơn thay vì chỉ dừng lại ở một điểm nghỉ chân.
Mỗi năm, khi nước Sông Mực rút xuống, những bãi cỏ lại mở ra, Niên dựng lều, chuẩn bị bếp và bắt đầu một mùa đón khách. Đến khi mùa mưa về, nước dâng, anh lại tháo dỡ, thu dọn những gì có thể và chờ mùa sau. Một vòng quay phụ thuộc vào con nước, khiến việc làm du lịch ở đây chưa thể trở thành công việc quanh năm, nhưng ít nhất đã mở ra một cách kiếm sống mới trên chính mảnh đất quê mình.
Từ một bãi cỏ ven hồ, Niên đang thử biến cảnh quan thành sinh kế mà không phải làm thay đổi cảnh quan. Con đường ấy còn dài, mùa du lịch còn ngắn và nhiều điều kiện cần được cải thiện. Nhưng giữa núi rừng Xuân Thái, những chiếc lều được dựng lên mỗi khi nước rút đã cho thấy một điều: người dân nơi đây đang bắt đầu nhìn thấy cơ hội làm ăn ngay từ những gì vốn rất đỗi quen thuộc quanh mình.
