Bức tranh ngành rau quả những tháng đầu năm đang cho thấy một nghịch lý rõ nét: kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng ấn tượng, nhưng giá nhiều loại trái cây trong nước lại liên tục đi xuống. Sự trái chiều này phản ánh những biến động phức tạp của thị trường, khi tăng trưởng không còn phân bổ đồng đều giữa các nhóm sản phẩm.
Theo số liệu từ cơ quan Hải quan, trong quý I, xuất khẩu rau quả đạt khoảng 1,3 tỷ USD, tăng hơn 27% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, sầu riêng tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt khi tăng trưởng gần 128%, trở thành điểm sáng lớn nhất của toàn ngành. Bên cạnh đó, một số mặt hàng khác như dừa và bưởi cũng ghi nhận mức tăng lần lượt khoảng 26% và gần 29%, góp phần củng cố đà tăng chung.
Tuy nhiên, đằng sau những con số tích cực đó là sự phân hóa rõ rệt giữa các loại trái cây. Nhiều mặt hàng chủ lực lại chứng kiến sự suy giảm đáng kể về sản lượng xuất khẩu. Chuối giảm gần 20%, xoài giảm hơn 15%, dưa hấu mất khoảng 12%, trong khi mít và chanh cũng lần lượt giảm 7% và hơn 9%. Đây đều là những loại trái cây phụ thuộc lớn vào các thị trường truyền thống, nên dễ bị tổn thương khi nhu cầu suy yếu hoặc các quy định nhập khẩu thay đổi.
Sự lệch pha này nhanh chóng tác động ngược trở lại thị trường nội địa. Khi xuất khẩu gặp khó hoặc tiêu thụ không ổn định, lượng hàng hóa tồn đọng buộc phải quay về tiêu thụ trong nước, gây ra tình trạng dư cung cục bộ. Áp lực này khiến giá nhiều loại trái cây giảm mạnh, thậm chí chạm đáy trong nhiều năm.
Thực tế tại các vùng trồng cho thấy mức giá đang ở ngưỡng rất thấp. Dưa hấu có thời điểm chỉ còn 1.000-5.000 đồng mỗi kg, trong khi cam sành xuống mức 1.000-3.000 đồng mỗi kg ngay tại vườn. Mít xuất khẩu cũng giảm còn khoảng 5.000-8.000 đồng mỗi kg. Ngay cả xoài cát Hòa Lộc - vốn được xem là dòng trái cây cao cấp cũng không tránh khỏi xu hướng đi xuống khi chỉ còn khoảng 9.000-15.000 đồng mỗi kg, giảm mạnh so với thời điểm trước Tết.
Đáng chú ý, làn sóng giảm giá không chỉ dừng lại ở các mặt hàng tiêu thụ khó mà còn lan sang cả những sản phẩm đang dẫn dắt xuất khẩu. Sầu riêng Ri6, từng là “ngôi sao” của ngành, gần đây cũng ghi nhận mức giá chỉ còn khoảng 20.000-35.000 đồng mỗi kg tại nhiều vùng trồng. Đây là mức thấp nhất trong nhiều năm và giảm sâu so với đầu năm, cho thấy áp lực cung - cầu đang gia tăng ngay cả với những mặt hàng có tăng trưởng mạnh.
Phân tích nguyên nhân của xu hướng này, các chuyên gia cho rằng nhiều yếu tố đang cùng lúc tác động lên thị trường. Trước hết, Trung Quốc - thị trường tiêu thụ lớn nhất của trái cây Việt Nam đang tăng cường các biện pháp kiểm dịch và siết chặt tiêu chuẩn chất lượng. Điều này khiến hoạt động xuất khẩu gặp nhiều trở ngại hơn. Không chỉ vậy, sự cạnh tranh từ các quốc gia khác cũng gia tăng, đặc biệt là khi sầu riêng Thái Lan bước vào chính vụ, gây áp lực lớn lên sản phẩm của Việt Nam.
Bên cạnh yếu tố thị trường, ngành rau quả cũng đang bước vào giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trước khi các quy định mới về truy xuất nguồn gốc và mã vùng trồng chính thức được áp dụng từ ngày 1/6. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp và thương lái có xu hướng thận trọng hơn trong thu mua, chỉ giao dịch ở mức cầm chừng nhằm hạn chế rủi ro bị trả hàng tại cửa khẩu khi không đáp ứng đầy đủ yêu cầu.
Ngoài ra, chi phí logistics tăng cao cũng là một rào cản đáng kể. Những biến động địa chính trị tại Trung Đông đã đẩy giá nhiên liệu và cước vận chuyển leo thang, khiến việc xuất khẩu sang các thị trường xa như châu Âu hay Mỹ trở nên khó khăn hơn. Không ít doanh nghiệp buộc phải tạm dừng hoặc giãn tiến độ xuất hàng để chờ điều kiện vận chuyển ổn định, tránh nguy cơ thiệt hại do chậm trễ hoặc hư hỏng hàng hóa.
Trong bối cảnh đó, dù tổng thể ngành rau quả vẫn ghi nhận tăng trưởng tích cực, nhưng những thách thức về thị trường, chi phí và tiêu chuẩn đang khiến giá trị thực tế của người nông dân bị ảnh hưởng. Nếu không sớm có giải pháp đồng bộ để cân bằng cung - cầu và mở rộng thị trường, áp lực giảm giá nhiều khả năng sẽ còn tiếp diễn trong thời gian tới.
