
Năng lực cung ứng chưa theo kịp nhu cầu, chứng nhận còn phân mảnh
Thị trường Halal đang dần trở thành một hướng đi đáng chú ý trong chiến lược đa dạng hóa thị trường xuất khẩu của Việt Nam. Không chỉ giới hạn ở thực phẩm, phạm vi tiêu dùng Halal ngày càng mở rộng sang mỹ phẩm, du lịch, tài chính và logistics, tạo ra cơ hội cho nhiều ngành hàng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế. Tuy nhiên, khoảng cách giữa tiềm năng thị trường và khả năng đáp ứng của doanh nghiệp trong nước vẫn còn khá lớn.
Tại Hội nghị giao ban xúc tiến thương mại với Hệ thống Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài tháng 9/2026, tổ chức sáng 23/9 với chủ đề “Halal Việt Nam: Nhận diện năng lực cung ứng, nhu cầu thị trường và cơ chế phối hợp để thúc đẩy xuất khẩu”, các chuyên gia đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết để nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng Việt.
Phát biểu tại hội nghị, ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại cho biết, thế giới hiện có khoảng 2 tỷ người Hồi giáo sinh sống tại 112 quốc gia, trong đó 57 quốc gia là thành viên của Tổ chức Hợp tác Hồi giáo, chiếm khoảng 25% dân số toàn cầu. Phần lớn cộng đồng Hồi giáo tập trung tại châu Á và Trung Đông, tạo nên những thị trường tiêu dùng có quy mô đáng kể.
Đáng chú ý, tiêu chuẩn Halal đang vượt ra khỏi phạm vi phục vụ riêng cộng đồng Hồi giáo. Những yêu cầu liên quan đến tính minh bạch, an toàn của nguyên liệu và quy trình sản xuất khiến các sản phẩm đạt chuẩn ngày càng được nhiều nhóm người tiêu dùng quan tâm. Đây là yếu tố mở rộng đáng kể dư địa phát triển cho ngành Halal trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng toàn cầu liên tục thay đổi.
Với thế mạnh về nông sản, thủy sản và thực phẩm, Việt Nam có nhiều điều kiện tham gia vào thị trường này. Phát triển sản phẩm Halal không chỉ giúp mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn tạo thêm động lực cho các ngành dịch vụ trong nước, nhất là du lịch, khách sạn và nhà hàng phục vụ khách quốc tế.
Theo ông Vũ Bá Phú, việc tổ chức hội nghị nhằm kết nối cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và hệ thống Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài để trao đổi về tiêu chuẩn, đặc điểm sản phẩm cũng như nhu cầu tại từng thị trường. Qua đó, các bên có thêm cơ sở xây dựng định hướng phát triển ngành Halal, thúc đẩy xuất khẩu và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế trong thời gian tới.
Đây cũng là lần thứ hai Bộ Công Thương tổ chức phiên giao ban xúc tiến thương mại chuyên đề về Halal. Cùng với những trao đổi về tiềm năng thị trường, việc Chính phủ ban hành 3 nhóm chính sách trọng tâm hỗ trợ phát triển thị trường Halal được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý cho quá trình hình thành và phát triển ngành hàng này. Tuy nhiên, cơ hội thị trường chỉ có thể chuyển hóa thành kết quả thực tế khi những hạn chế trong năng lực cung ứng và môi trường pháp lý được xử lý đồng bộ.
Một trong những vấn đề đáng chú ý là cơ cấu hàng hóa Halal của Việt Nam hiện vẫn tập trung chủ yếu vào nông sản và thủy sản ở dạng nguyên liệu hoặc sơ chế. Trong khi đó, nhóm sản phẩm chế biến sâu có khả năng đáp ứng các yêu cầu riêng biệt của từng thị trường vẫn chưa phong phú.
Theo bà Bá Thị Nguyệt Thu, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến và Trải nghiệm HalalViet, sự khác biệt giữa hai nhóm sản phẩm nằm ở mức độ kiểm soát trong quá trình sản xuất. Với những mặt hàng có nguồn gốc tự nhiên, việc đáp ứng các yêu cầu cơ bản của Halal thường thuận lợi hơn. Ngược lại, sản phẩm chế biến sâu đòi hỏi doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ thành phần, nguồn nguyên liệu và toàn bộ quy trình sản xuất.
Mặc dù trong khoảng hai năm trở lại đây, mức độ quan tâm của doanh nghiệp đối với thị trường Halal đã tăng lên, số lượng đơn vị có khả năng cung ứng ổn định vẫn chưa thực sự rõ nét. Một phần nguyên nhân là nhiều doanh nghiệp chỉ sản xuất hàng đạt chuẩn theo đơn đặt hàng riêng, phục vụ một khách hàng hoặc một thị trường nhất định, nên chưa hình thành được nguồn cung quy mô lớn.
Từ quá trình trực tiếp kết nối với đối tác nước ngoài, bà Bá Thị Nguyệt Thu nhận thấy nhu cầu đối với sản phẩm Việt Nam đã xuất hiện, nhưng việc tìm kiếm và tập hợp những mặt hàng chế biến sâu phù hợp với tiêu chí của từng thị trường vẫn gặp khó khăn. Điều này cho thấy bài toán của doanh nghiệp không đơn thuần là có sản phẩm để xuất khẩu, mà còn phải xây dựng được năng lực cung ứng liên tục, đồng đều về chất lượng và đáp ứng đúng yêu cầu của người mua.
Ở góc độ tiêu chuẩn, ông Lê Anh Ngọc, Trưởng phòng Chất lượng và đánh giá sự phù hợp, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đánh giá Việt Nam có nhiều lợi thế về nguồn cung nông, lâm, thủy sản, vị trí địa lý và hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm đã đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường lớn.
Dù vậy, lợi thế về nguyên liệu chưa đủ để bảo đảm sản phẩm có thể tiếp cận mọi thị trường Halal. Khó khăn lớn nằm ở sự thiếu thống nhất giữa các hệ thống tiêu chuẩn và chứng nhận trên thế giới. Mỗi quốc gia có thể đưa ra những quy định riêng về thành phần, quy trình sản xuất cũng như điều kiện đối với tổ chức cấp chứng nhận.
Vì vậy, doanh nghiệp phải xác định thị trường mục tiêu ngay từ đầu để lựa chọn phương thức chứng nhận phù hợp. Trường hợp muốn đưa cùng một sản phẩm vào nhiều quốc gia, chi phí tuân thủ có thể tăng đáng kể do phải đáp ứng những yêu cầu khác nhau.
Không chỉ dừng ở sản phẩm, điều kiện đối với tổ chức chứng nhận cũng tạo thêm áp lực. Theo ông Lê Anh Ngọc, một số thị trường yêu cầu tổ chức chứng nhận của Việt Nam phải có đại diện tại nước sở tại. Việc duy trì hiện diện, thực hiện đánh giá và bảo đảm hiệu lực chứng nhận làm phát sinh thêm chi phí cho cả doanh nghiệp lẫn các đơn vị chứng nhận trong nước. Do đó, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, thúc đẩy công nhận lẫn nhau giữa các tổ chức và hệ thống chứng nhận được xem là giải pháp quan trọng để giảm chi phí, hạn chế thủ tục trùng lặp và tạo thuận lợi cho hàng Việt tiếp cận thị trường quốc tế.
Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng và logistics cũng cần được tổ chức theo hướng liên kết chặt chẽ hơn. Doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, khó có thể tự mình đáp ứng toàn bộ yêu cầu từ vùng nguyên liệu, sản xuất, kiểm định, chứng nhận đến vận chuyển và phân phối. Việc hình thành hệ sinh thái Halal với sự tham gia của nhiều chủ thể sẽ giúp nâng cao khả năng tập hợp nguồn hàng, duy trì chất lượng và đáp ứng đơn hàng quy mô lớn.
Hoàn thiện quy định để giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp
Không chỉ đối mặt với những khác biệt trong tiêu chuẩn quốc tế, doanh nghiệp còn gặp vướng mắc từ chính các quy định trong nước. Trong văn bản góp ý Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 22/2026/NĐ-CP, Nghị định số 37/2026/NĐ-CP và Nghị định số 127/2026/NĐ-CP, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng việc hoàn thiện khung pháp lý về chất lượng sản phẩm, nhãn hàng hóa và quản lý thị trường Halal là cần thiết, song quá trình thực thi vẫn còn những điểm chưa phù hợp với hoạt động thực tế.

Đối với thủ tục quản lý tổ chức đánh giá sự phù hợp, VCCI đánh giá tích cực đề xuất cho phép các tổ chức tự khai báo và cập nhật thông tin trên Cơ sở dữ liệu quốc gia thay vì phải thực hiện thủ tục xin sửa đổi Giấy chứng nhận mỗi khi có thay đổi trong phạm vi đã đăng ký. Cách tiếp cận này có thể giúp giảm bớt giấy tờ và rút ngắn thời gian xử lý.
Tuy nhiên, dự thảo vẫn yêu cầu doanh nghiệp khai báo lại thông tin về lĩnh vực, phạm vi thử nghiệm và thử nghiệm viên sau khi được cấp mới hoặc sửa đổi Giấy chứng nhận. Theo VCCI, những dữ liệu này đã được cơ quan quản lý tiếp nhận trong hồ sơ cấp phép, do đó việc yêu cầu doanh nghiệp thực hiện thêm một lần khai báo có nguy cơ tạo ra thủ tục không cần thiết.
Đáng quan tâm hơn, dự thảo chưa xác định rõ việc khai báo chỉ mang tính thông báo hay doanh nghiệp phải chờ cơ quan quản lý phê duyệt mới được triển khai hoạt động. Nếu phải chờ xác nhận, cơ chế được xây dựng nhằm đơn giản hóa thủ tục có thể trở thành một dạng giấy phép con trên môi trường điện tử. Trong điều kiện Cơ sở dữ liệu quốc gia đôi khi gặp sự cố kỹ thuật hoặc gián đoạn kết nối, việc bắt buộc hoàn tất khai báo trước khi hoạt động còn có thể khiến doanh nghiệp bị đình trệ công việc.
VCCI cũng lưu ý nguy cơ chồng chéo trong hoạt động thanh tra, kiểm tra khi dự thảo bổ sung thẩm quyền cho Bộ Khoa học và Công nghệ kiểm tra tổ chức đánh giá sự phù hợp trên phạm vi cả nước trong trường hợp cần thiết, trong khi UBND cấp tỉnh vẫn có quyền chủ trì kiểm tra. Việc chưa xác định cụ thể thế nào là trường hợp cần thiết có thể dẫn đến tình trạng một đơn vị phải tiếp nhiều đoàn kiểm tra từ các cấp khác nhau, làm phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh.
Trong lĩnh vực nhãn hàng hóa, quy định về ghi xuất xứ cũng cần được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với thông lệ thương mại quốc tế. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp sử dụng chung bao bì cho nhiều thị trường, trong đó tên và địa chỉ nhà sản xuất đã thể hiện quốc gia ở phần cuối địa chỉ. Nếu buộc phải bổ sung riêng tên nước hoặc vùng lãnh thổ xuất xứ ngay sau địa chỉ, doanh nghiệp sẽ phải thiết kế, in ấn bao bì riêng, làm tăng chi phí sản xuất. Ngoài ra, cụm từ có nghĩa tương đương chỉ xuất xứ chưa có tiêu chí cụ thể, có thể dẫn đến cách hiểu không thống nhất giữa các địa phương.
Một bất cập khác liên quan đến việc xác định dung sai giá trị dinh dưỡng. Dự thảo chưa hướng dẫn đầy đủ về phương pháp lấy mẫu, quy mô mẫu và cách xem xét độ không bảo đảm đo trong quá trình phân tích. Nếu thiếu các nguyên tắc thống nhất, cùng một sản phẩm có thể nhận kết quả đánh giá khác nhau giữa các phòng thử nghiệm hoặc tại những thời điểm khác nhau, khiến doanh nghiệp khó kiểm soát rủi ro pháp lý.
Đối với thực phẩm tươi sống như rau, củ, quả được đặt trong túi hoặc khay bọc màng để hạn chế dập nát, việc chưa làm rõ khái niệm bao bì đóng gói đơn giản cũng có thể dẫn tới cách áp dụng cứng nhắc về thời hạn sử dụng. Trong khi đó, khả năng bảo quản của nông sản tươi phụ thuộc vào nhiệt độ, độ ẩm và điều kiện lưu trữ, không thể áp dụng một mốc thời gian cố định cho mọi trường hợp. Quy định thiếu linh hoạt có thể khiến doanh nghiệp phải loại bỏ những sản phẩm vẫn còn khả năng sử dụng.
Vướng mắc còn xuất hiện khi doanh nghiệp thay đổi tên hoặc địa chỉ do điều chỉnh địa giới hành chính. Dự thảo quy định thời gian sử dụng nhãn tồn kho là 12 tháng kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp mới, đồng thời không áp dụng với bao bì đặt in mới. VCCI cho rằng cách quy định này chưa thống nhất với thời hạn 2 năm trong trường hợp thay đổi địa chỉ hành chính, đồng thời chưa tính đến nhà sản xuất nước ngoài thay đổi tên pháp nhân nhưng không làm biến động chuỗi cung ứng. Việc yêu cầu kiểm kê chi tiết lượng bao bì tồn kho tại một thời điểm cố định cũng tạo thêm gánh nặng hành chính.
Riêng đối với quản lý Halal, VCCI cho rằng việc đưa cả sản phẩm sản xuất tại Việt Nam chỉ nhằm mục đích xuất khẩu vào phạm vi điều chỉnh của nghị định có thể dẫn đến sự chồng chéo với các bộ tiêu chuẩn tại thị trường nhập khẩu. Điều này không những làm tăng chi phí tuân thủ mà còn ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Bên cạnh đó, cơ chế thừa nhận chứng nhận nước ngoài cần được mở rộng đối với những tổ chức được các cơ quan quản lý Hồi giáo có uy tín trực tiếp công nhận, qua đó tạo thuận lợi cho quá trình thông quan.
Từ những bất cập trên, VCCI kiến nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát quy định theo hướng minh bạch hóa thủ tục, xác định việc khai báo là hình thức thông báo một chiều, phân định rõ thẩm quyền kiểm tra giữa Trung ương và địa phương. Đồng thời, cần linh hoạt hơn trong quy định ghi nhãn, kéo dài thời hạn chuyển tiếp khi thay đổi tên và địa chỉ lên 2 năm, cho phép doanh nghiệp tiếp tục sử dụng cũng như đặt in bao bì phù hợp trong giai đoạn chuyển đổi.
Về dài hạn, phát triển thị trường Halal không chỉ là câu chuyện mở rộng thêm điểm đến xuất khẩu mà còn là quá trình nâng cấp năng lực sản xuất, chuẩn hóa chất lượng và xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn quốc tế ngày càng đa dạng. Khi các rào cản thể chế được tháo gỡ, hệ thống chứng nhận được kết nối và thông tin thị trường được cung cấp đầy đủ, lợi thế nông sản cùng năng lực chế biến của Việt Nam mới có thể chuyển hóa thành nguồn cung Halal ổn định, tạo giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế.