Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa có văn bản góp ý gửi Bộ Công an liên quan đến Hồ sơ đề nghị xây dựng Luật Định danh và xác thực điện tử. Theo VCCI, việc nâng cấp các quy định hiện hành từ cấp nghị định lên thành luật là bước đi phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, đồng thời góp phần hình thành nền tảng pháp lý thống nhất cho các hoạt động giao dịch điện tử.
Tổ chức này đánh giá định danh và xác thực điện tử là một trong những hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế số bởi lĩnh vực này tác động trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người dân và doanh nghiệp. Một khuôn khổ pháp lý đồng bộ sẽ giúp hạn chế tình trạng phân tán giữa các quy định chuyên ngành, giảm các thủ tục xác minh lặp lại và tăng độ tin cậy trong môi trường giao dịch trực tuyến.
VCCI cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với định hướng Nhà nước đóng vai trò kiến tạo nền tảng, qua đó tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia cung cấp các dịch vụ tin cậy và tăng cường khả năng kết nối với các chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích dài hạn, cộng đồng doanh nghiệp cho rằng dự thảo cần được đánh giá đầy đủ hơn về tác động thực tế đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Chi phí tuân thủ cần được tính toán kỹ lưỡng
Theo VCCI, báo cáo đánh giá tác động hiện chủ yếu nhấn mạnh các lợi ích ở tầm vĩ mô mà chưa lượng hóa tương xứng những khoản chi phí mà doanh nghiệp sẽ phải bỏ ra để đáp ứng các yêu cầu mới. Đây là vấn đề cần được xem xét thấu đáo nhằm bảo đảm tính khả thi khi luật đi vào cuộc sống.
Một trong những nội dung gây nhiều băn khoăn nhất nằm tại các điều khoản liên quan đến phạm vi định danh. Dự thảo đang mở rộng đối tượng định danh tới nhiều loại thực thể khác nhau, từ sản phẩm, thiết bị, dữ liệu, tài sản số cho đến địa điểm, đồng thời yêu cầu gắn các đối tượng này với danh tính điện tử của chủ sở hữu khi tham gia giao dịch.
Theo nhận định của VCCI, nếu cách hiểu và áp dụng mang tính bao quát như dự thảo hiện nay, gần như mọi giao dịch thương mại hoặc dân sự thông thường đều có thể phát sinh nghĩa vụ định danh. Điều này kéo theo khối lượng thủ tục lớn cùng chi phí tuân thủ đáng kể đối với doanh nghiệp.
Những ngành có tần suất giao dịch cao như thương mại điện tử, bán lẻ hay logistics sẽ chịu áp lực đặc biệt lớn do yêu cầu duy trì sự liên kết thông tin theo thời gian thực. Trong bối cảnh đó, VCCI đề xuất dự luật cần áp dụng nguyên tắc quản lý dựa trên mức độ rủi ro. Chỉ những trường hợp thực sự cần thiết vì lý do an ninh, an toàn mới nên bắt buộc định danh, trong khi các đối tượng khác có thể áp dụng theo cơ chế tự nguyện. Đồng thời, phạm vi giao dịch bắt buộc phải được quy định rõ ràng để doanh nghiệp có cơ sở dự liệu nghĩa vụ của mình.
Tránh chồng chéo pháp lý và bảo đảm cạnh tranh công bằng
Một vấn đề khác được VCCI đặc biệt lưu ý là nguy cơ chồng lấn với các hệ thống định danh chuyên ngành đã tồn tại. Hiện nay, nhiều lĩnh vực đã sử dụng các mã nhận diện riêng như mã số doanh nghiệp, mã thửa đất hoặc mã định danh hàng hóa theo chuẩn GS1. Nếu dự luật không làm rõ mối quan hệ giữa các loại mã này, nguy cơ phát sinh trùng lặp, lãng phí nguồn lực và gây khó khăn cho quá trình triển khai là hoàn toàn có thể xảy ra.
Từ thực tế đó, VCCI kiến nghị Luật Định danh và xác thực điện tử nên được xác định là luật khung, đồng thời loại trừ các hoạt động định danh chuyên ngành đã được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật hiện hành. Việc bảo đảm tương thích với các chuẩn mực quốc tế cũng được xem là yêu cầu quan trọng nhằm duy trì năng lực cạnh tranh và xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam.
Bên cạnh câu chuyện pháp lý, ranh giới giữa vai trò của Nhà nước và khu vực tư nhân cũng cần được phân định rõ hơn. Dự thảo đang đề cập hai mô hình triển khai, bao gồm mô hình Nhà nước đầu tư nền tảng để doanh nghiệp vận hành và mô hình doanh nghiệp tự đầu tư toàn bộ hệ thống.
Theo VCCI, nếu tiêu chí áp dụng không được quy định minh bạch, doanh nghiệp hoạt động theo mô hình hoàn toàn tự chủ có thể phải cạnh tranh với các đơn vị được hưởng lợi từ hạ tầng do Nhà nước hỗ trợ. Điều này tiềm ẩn nguy cơ tạo ra sự thiếu bình đẳng trên thị trường.
Mối quan ngại càng trở nên rõ nét hơn khi dự thảo định hướng mở rộng chức năng của VNeID sang một số lĩnh vực dịch vụ mà doanh nghiệp tư nhân đang cung cấp hiệu quả, trong đó có chữ ký số công cộng. VCCI cho rằng VNeID nên tập trung vào vai trò hạ tầng nền tảng và mở các cổng API để doanh nghiệp khai thác, thay vì tham gia trực tiếp vào các hoạt động mang tính thương mại.
Đối với các quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), VCCI đồng tình với yêu cầu kiểm soát rủi ro trong hoạt động định danh điện tử. Tuy nhiên, các quy định này cần được thiết kế đồng bộ với khung pháp lý chung về AI để tránh hình thành thêm một lớp nghĩa vụ tuân thủ riêng biệt, làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp công nghệ trong nước.
Ngoài ra, thời hạn chuyển tiếp 18 tháng được nêu trong dự thảo cũng được đánh giá là khá thách thức khi doanh nghiệp phải đồng thời đầu tư hạ tầng và chuẩn hóa quy trình vận hành. Vì vậy, VCCI đề xuất xem xét kéo dài lộ trình triển khai, phân kỳ theo từng nhóm nghĩa vụ và quy mô doanh nghiệp, đồng thời có cơ chế hỗ trợ kỹ thuật dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Theo VCCI, do đây là lĩnh vực còn mới, có tính kỹ thuật cao và thời gian lấy ý kiến tương đối ngắn, những góp ý hiện nay mới chỉ là bước đầu. Trong thời gian tới, tổ chức này sẽ tiếp tục tổng hợp ý kiến từ các hiệp hội ngành nghề và phối hợp với Bộ Công an trong các hoạt động tham vấn chuyên sâu nhằm hoàn thiện dự thảo luật theo hướng khả thi, hiệu quả và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước với cộng đồng doanh nghiệp.
