Việt Nam - Nhật Bản mở rộng hợp tác từ công nghệ mũi nhọn đến đào tạo nhân lực

Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang mở thêm những không gian hợp tác mới trong khoa học, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực, khi hai bên từng bước chuyển trọng tâm từ hỗ trợ đơn lẻ sang cùng nghiên cứu, đào tạo và triển khai các dự án có tính ứng dụng. Trong đó, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), năng lượng, công nghệ lượng tử và các lĩnh vực công nghệ chiến lược được xác định là những hướng có nhiều tiềm năng.

Ngày 3/9/2026, tại Nhà Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh tiếp ông Saito Hiroaki, Hạ nghị sĩ, Chủ nhiệm Ủy ban Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Hạ viện Nhật Bản. Tại cuộc gặp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhấn mạnh: “Việt Nam luôn coi Nhật Bản là đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu, lâu dài và là người bạn đồng hành tin cậy trong kỷ nguyên phát triển mới”.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với nguồn nhân lực đã thay đổi đáng kể. Việt Nam không chỉ cần mở rộng quy mô đào tạo mà còn phải nâng cao năng lực tự phát triển đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và kỹ sư có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình nghiên cứu, làm chủ công nghệ và tạo ra giá trị kinh tế.

Từ thực tế đó, bà Nguyễn Thị Thanh đề xuất hai nước “chuyển dịch tư duy từ hỗ trợ sang đồng kiến tạo”. Hướng hợp tác này có thể bao gồm việc tháo gỡ các điểm nghẽn về chuyển giao công nghệ, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn về thị thực và phúc lợi cho chuyên gia, nhà khoa học, sinh viên và lao động tay nghề cao của hai nước.

Việc tăng cường liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cũng được xem là một mắt xích quan trọng. Hai bên có thể thúc đẩy các chương trình nghiên cứu chung trong những lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao như bán dẫn, AI, công nghệ lượng tử, vũ trụ, công nghệ sinh học, y tế và chăm sóc sức khỏe.

Cùng ngày, tại Bộ Khoa học và Công Nghệ, Thứ trưởng Lê Xuân Định tiếp và làm việc với Đoàn Ủy ban Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Hạ viện Nhật Bản do ông Saito Hiroaki làm trưởng Đoàn. Nội dung trao đổi tập trung vào bán dẫn, AI, năng lượng, công nghệ thông tin và truyền thông cũng như đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Thứ trưởng đánh giá cao vai trò của Quốc hội Nhật Bản trong thúc đẩy quan hệ song phương, đặc biệt trong xây dựng chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục và phát triển nhân lực.

Một trong những chương trình được Việt Nam và Nhật Bản ưu tiên là NEXUS, tập trung vào hợp tác nghiên cứu chung trong lĩnh vực bán dẫn. Hai bên đang hướng tới đồng tài trợ các nhiệm vụ nghiên cứu về thiết kế, vật liệu, công nghệ hỗ trợ và sản xuất bán dẫn trong năm 2026, đồng thời mở rộng hợp tác trong năm 2027.

Không gian hợp tác cũng được mở rộng sang công nghệ thông tin và truyền thông. Nhóm công tác chung Việt Nam - Nhật Bản dự kiến họp vào cuối tháng 10/2026 nhằm thúc đẩy các chương trình hợp tác cụ thể, đồng thời tăng cường nghiên cứu, chuyển giao công nghệ bán dẫn và kết nối cộng đồng doanh nghiệp hai nước.

Đối với AI, Thứ trưởng Lê Xuân Định đề nghị Nhật Bản tiếp tục hỗ trợ Việt Nam phát triển AI, trong đó có AI chủ quyền và các mô hình ngôn ngữ lớn bằng tiếng Việt. Việt Nam đồng thời mong muốn tăng cường Chương trình NEXUS với Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) theo hướng hình thành cơ chế hợp tác thường niên, đồng thời mở rộng sang AI, vật liệu mới, năng lượng tái tạo và y sinh.

Một yêu cầu khác được đặt ra là tăng sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp trong các chương trình khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Cùng với đó, Nhật Bản được đề nghị tiếp tục hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là chuyên gia và kỹ sư trưởng cho những ngành công nghệ chiến lược.

Ở chiều ngược lại, ông Saito Hiroaki cho biết phía Nhật Bản đặc biệt quan tâm đến chính sách phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam, trong đó có ngành bán dẫn và vấn đề nhân lực. Ông cho rằng hai nước còn nhiều cơ hội hợp tác trong chuyển đổi số, AI, công nghệ bán dẫn và đào tạo nhân lực chất lượng cao, đồng thời bày tỏ mong muốn tăng cường phối hợp với Quốc hội Việt Nam.

Không chỉ dừng ở cấp Trung ương, hợp tác còn được mở rộng tới các địa phương và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Tại Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Nhật Bản diễn ra tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cơ sở Láng - Hòa Lạc, Hà Nội, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học hai nước đã cùng thảo luận về khả năng triển khai những chương trình công nghệ cụ thể.

Ông Hoàng Trung Hiếu, Phó giám đốc NIC, cho biết đơn vị đã phối hợp với Đại sứ quán Nhật Bản, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI), JETRO, JICA cùng nhiều doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Hoạt động hợp tác trải rộng từ bán dẫn, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đến đầu tư.

Theo ông Hoàng Trung Hiếu, NIC sẽ tiếp tục mở rộng mạng lưới sang năng lượng, tài chính, robot và các công nghệ chiến lược khác. Đáng chú ý, Không gian đổi mới sáng tạo Việt Nam – Nhật Bản (Viet Nam-Japan Innovation Hub) dự kiến được khai trương tại NIC Hòa Lạc trong khuôn khổ dự án do Chính phủ Nhật Bản hỗ trợ và UNDP phối hợp triển khai.

“Chúng tôi kỳ vọng đây sẽ trở thành nền tảng hợp tác công nghệ thực chất Việt Nam - Nhật Bản, nơi doanh nghiệp, viện nghiên cứu, Trường đại học và chuyên gia hai nước cùng nghiên cứu, thử nghiệm, đào tạo, ươm tạo và kết nối đầu tư. Từ đó hình thành các chương trình R&D và dự án công nghệ cụ thể”, ông Hiếu chia sẻ.

Từ phía Nhật Bản, ông Ishikawa Isamu, Phó Đại sứ Nhật Bản tại Việt Nam, cho biết Chính phủ Nhật Bản đã và đang hỗ trợ NIC phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp, trong đó có chương trình Scale X thông qua dự án “Thúc đẩy năng lực của Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia Việt Nam” phối hợp cùng UNDP.

Theo ông Ishikawa Isamu, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành trụ cột quan trọng trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản. Nhật Bản sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp và xây dựng môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, nhận định Việt Nam đã thông qua Nghị quyết 57-NQ/TW, xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là một trong những nền tảng của chiến lược tăng trưởng. Theo bà, để duy trì tốc độ tăng trưởng cao, đổi mới sáng tạo cần tiếp tục được ưu tiên mạnh mẽ hơn, đồng thời cần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tại diễn đàn, định hướng thành lập Nhóm công tác về phát triển nguồn nhân lực bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản cũng được đặt ra, với NIC giữ vai trò đầu mối quốc gia. Nhóm dự kiến có sự tham gia của Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng.

Nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng nhận định khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của mỗi quốc gia. AI, bán dẫn, lượng tử, robot, an ninh mạng cùng nhiều công nghệ chiến lược đang mở ra những cơ hội mới, nhưng cũng đòi hỏi Việt Nam nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ.

Theo ông Nguyễn Chí Dũng, tháng 8/2026 đánh dấu một năm hình thành và hoạt động của các Mạng lưới đổi mới sáng tạo và chuyên gia Việt Nam trong các lĩnh vực UAV, công nghệ lượng tử và an ninh mạng. Những mạng lưới này đã tạo thêm kênh kết nối chuyên gia, nhà khoa học và doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Bên cạnh nhân lực và công nghệ, năng lượng cũng được xem là điều kiện nền tảng cho quá trình phát triển các ngành công nghệ cao. Ông Moriyama Masahito, Hạ nghị sĩ Nhật Bản, cho rằng phát triển bán dẫn cần đồng thời bảo đảm nhân lực chất lượng cao, hạ tầng và nguồn cung ổn định về điện, năng lượng và nước. Nhật Bản cũng quan tâm đến định hướng năng lượng của Việt Nam, trong đó có chủ trương phát triển điện hạt nhân.

Trao đổi về vấn đề này, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết Việt Nam đang hướng tới đa dạng hóa nguồn năng lượng, kết hợp các nguồn truyền thống với năng lượng tái tạo và điện hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu dài hạn. Việt Nam cũng quan tâm nghiên cứu công nghệ hạt nhân hiện đại, trong đó có lò phản ứng module nhỏ (SMR), bên cạnh các dự án điện hạt nhân quy mô lớn.

Thứ trưởng nhấn mạnh chuyển đổi năng lượng là quá trình cần nguồn lực lớn, thời gian dài và đội ngũ chuyên gia chất lượng cao. Vì vậy, Việt Nam mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành của Nhật Bản để củng cố nền tảng năng lượng phục vụ phát triển các ngành công nghệ cao.

Hợp tác song phương cũng đang được mở rộng tới cấp địa phương. Diễn đàn hợp tác địa phương Việt Nam - Nhật Bản năm 2026 dự kiến diễn ra tại thành phố Huế từ ngày 5 đến 6/9, với chủ đề “Hợp tác địa phương Việt Nam - Nhật Bản: Kiến tạo tương lai số, xanh và bền vững - Từ cam kết chiến lược đến hành động thực chất”.

Với sự tham dự dự kiến của hơn 700 đại biểu, diễn đàn sẽ tập trung vào đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, đô thị thông minh và phát triển công nghiệp văn hóa. Các hoạt động kết nối chính quyền, tổ chức và doanh nghiệp được kỳ vọng mở thêm cơ hội hợp tác cụ thể giữa các địa phương hai nước.