Thực hiện tinh thần Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, TP.HCM đã điều chỉnh mục tiêu chương trình di dời nhà ở trên và ven kênh rạch từ 20.000 căn lên 40.000 căn trong những năm tới. Đây được xem là bước đi quan trọng trong chiến lược chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường sống và khai thác hiệu quả quỹ đất dọc các tuyến sông, kênh rạch của thành phố.
Theo thống kê của Sở Xây dựng, hiện có 349 tuyến kênh, rạch thuộc địa bàn 42 phường, xã nằm trong diện cần thực hiện di dời. Nhiều khu vực hiện vẫn tồn tại các cụm dân cư hình thành tự phát từ nhiều năm trước, với mật độ xây dựng dày đặc, điều kiện hạ tầng hạn chế, gây áp lực lớn lên hệ thống thoát nước và làm gia tăng tình trạng ô nhiễm môi trường.
Trong giai đoạn 2026 - 2030, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành việc di dời khoảng 23.429 căn nhà thông qua 44 dự án, gồm 40 dự án sử dụng vốn ngân sách và 4 dự án triển khai theo hình thức xã hội hóa. Đây là giai đoạn then chốt để tạo nền tảng cho mục tiêu hoàn thành chương trình di dời trên phạm vi toàn thành phố.
Một số địa bàn được xác định là trọng điểm của chương trình, trong đó các phường Bình Đông, Chánh Hưng và Phú Định chiếm hơn 65% tổng số nhà cần di dời, tương đương khoảng 15.708 căn. Song song với công tác giải phóng mặt bằng, nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn cũng đang được triển khai như dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm với tổng vốn đầu tư hơn 17.000 tỷ đồng, dự án bờ Bắc kênh Đôi và tuyến kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên.
Một trong những thách thức lớn nhất đối với chương trình chỉnh trang kênh rạch nhiều năm qua là nguồn lực tài chính và công tác bồi thường, tái định cư. Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, TP.HCM đang kỳ vọng vào những cơ chế đặc thù vừa được ban hành.
Theo đó, Nghị quyết 260/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98 cho phép thành phố chủ động sử dụng ngân sách địa phương để thực hiện các dự án bồi thường độc lập, đồng thời mở rộng cơ chế thu hút nhà đầu tư chiến lược đối với các dự án có tổng mức đầu tư từ 6.000 tỷ đồng trở lên.
Bên cạnh đó, Quyết định 11/2026 đã cụ thể hóa các chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phù hợp với điều kiện thực tế của TP.HCM. Đây được xem là cơ sở quan trọng nhằm tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai, nhất là đối với các trường hợp nhà ở ven kênh rạch chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý về quyền sử dụng đất.
Sau khi hoàn thành công tác di dời, thành phố cũng dự kiến hình thành các quỹ đất ven sông, ven kênh để tổ chức đấu giá, tạo thêm nguồn lực tài chính phục vụ đầu tư hạ tầng và phát triển đô thị trong các giai đoạn tiếp theo.
Bên cạnh các giải pháp về hạ tầng và cơ chế chính sách, nhiều chuyên gia cho rằng cần có thêm những chính sách linh hoạt nhằm bảo đảm quyền lợi của người dân, từ đó đẩy nhanh tiến độ thực hiện chương trình.
TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM nhấn mạnh cần có chính sách hỗ trợ bằng 70% giá bồi thường cho nhà không giấy tờ để khuyến khích dân di dời.
Ở góc độ phát triển không gian đô thị gắn với bảo tồn bản sắc địa phương, bà Châu Mỹ Anh, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM cho rằng thành phố có thể tham khảo kinh nghiệm từ Thái Lan trong việc quy hoạch một số khu vực thành chợ nổi hoặc không gian du lịch đường thủy. Theo bà, đây là hướng đi có thể góp phần gìn giữ nét văn hóa "trên bến dưới thuyền" đã gắn bó với Sài Gòn suốt hơn 300 năm hình thành và phát triển, đồng thời mở ra cơ hội tạo việc làm, phát triển dịch vụ du lịch và nâng cao sinh kế cho người dân sau khi di dời.
Với quyết tâm đẩy nhanh tiến độ chỉnh trang đô thị và sự hỗ trợ từ các cơ chế đặc thù mới, chương trình di dời 40.000 căn nhà ven kênh rạch được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển lớn về diện mạo đô thị, môi trường sống và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của TP.HCM trong những năm tới.
