Rau má làng cổ

Xanh cùng làng cổ

Giữa cánh đồng rau má xanh mướt dưới chân núi Hàm Rồng, tiếng liềm xoèn xoẹt phá tan sự yên ả của buổi trưa. Chị Nguyễn Thị Hải (46 tuổi) khom người cắt những luống rau vừa đến lứa, đôi tay thoăn thoắt gom từng nắm, xếp ngay ngắn vào bao tải.

Cách đó không xa, chồng chị, anh Nguyễn Văn Tuấn (45 tuổi), kéo vòi nước tưới lên những luống vừa thu hoạch để giữ ẩm cho cây nhanh bật mầm mới. Tưới xong, anh lại tất bật chuyển từng bao rau lên chiếc xe đạp thồ, chở về nhà kịp nhập cho thương lái.

Suốt 12 năm qua, kể từ khi chuyển gần 7 sào đất trồng hoa màu sang trồng rau má, công việc của vợ chồng chị Hải gần như không thay đổi. Cứ khoảng một tháng, gia đình lại thu hoạch một lứa. Loài cây này không đòi hỏi nhiều công chăm sóc nhưng người trồng phải đều đặn giữ ẩm, làm cỏ và cắt đúng thời điểm để cây nhanh cho lứa mới. Mọi công đoạn đều được thực hiện bằng kinh nghiệm tích lũy sau nhiều năm gắn bó với đồng đất.

Những luống rau xanh mướt hôm nay khiến nhiều người nghĩ đây là loại cây mới được đưa vào sản xuất. Thế nhưng, với người dân làng cổ Đông Sơn, rau má đã hiện diện từ rất lâu, lâu đến mức chẳng ai còn nhớ nó có từ bao giờ.

Làng cổ Đông Sơn, nay thuộc phường Hàm Rồng, nằm bên dòng sông Mã và được xem là một trong những ngôi làng có lịch sử lâu đời của xứ Thanh. Trải qua bao biến thiên, nơi đây vẫn còn lưu giữ nhiều ngôi nhà cổ, giếng đá, con ngõ nhỏ và những nếp sinh hoạt truyền thống. Cũng như những giá trị ấy, rau má đã âm thầm gắn bó với cuộc sống của người dân qua nhiều thế hệ.

Theo lời các bậc cao niên, khi họ còn nhỏ, rau má đã mọc ven bờ ruộng, dọc các con mương và trên những bãi đất hoang. Không ai gieo trồng, cũng chẳng cần chăm bón, cứ sau mỗi trận mưa, những dây rau lại lan kín mặt đất. Những năm tháng còn nhiều thiếu thốn, rau má là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình. Khi nắng nóng hay cảm sốt, người dân lại hái một nắm rau giã lấy nước uống để giải nhiệt. Loài rau bình dị ấy đã đi cùng người Đông Sơn qua những ngày khó khăn và trở thành một phần ký ức của ngôi làng.

Thời gian trôi qua, nhiều thứ đổi thay nhưng rau má vẫn ở lại. Nó vẫn mọc trên những thửa ruộng, ven bờ mương và trong ký ức của người dân làng cổ. Đến khi nông nghiệp đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi để nâng cao hiệu quả sản xuất, loài rau quen thuộc ấy lại được người dân lựa chọn, mở ra một hướng đi mới trên chính mảnh đất đã nuôi dưỡng nó từ bao đời.

Bén rễ với sinh kế

Trong số những hộ gắn bó với rau má ở làng cổ Đông Sơn, gia đình chị Nguyễn Thị Hải là một trong những hộ chuyển đổi từ khá sớm. Gần 12 năm trước, khi nhiều diện tích hoa màu cho hiệu quả thấp, vợ chồng chị quyết định cải tạo gần 7 sào đất để trồng rau má. Quyết định khi ấy xuất phát từ mong muốn tìm một loại cây phù hợp với đồng đất, ít rủi ro và có đầu ra ổn định hơn.

Đến nay, những luống rau má đã trở thành nguồn thu nhập chính của gia đình. Bình quân mỗi tháng thu hoạch một lứa, mỗi năm từ 9 đến 10 lứa. Với giá bán dao động từ 20.000 đến 25.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí, gia đình chị có nguồn thu từ 100 đến 150 triệu đồng.

Chị Hải cho biết, rau má không khó trồng nhưng cũng không thể chăm theo kiểu "đến đâu hay đến đó". Muốn cây cho năng suất ổn định, người trồng phải giữ đất luôn đủ ẩm, làm cỏ thường xuyên và cắt đúng thời điểm. Sau mỗi lần thu hoạch, những luống rau lại được tưới nước để nhanh bật mầm, chuẩn bị cho lứa kế tiếp.

Từ hiệu quả của những hộ trồng đầu tiên, nhiều người dân làng cổ Đông Sơn đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích hoa màu sang trồng rau má. Đến nay, toàn làng có 22 hộ chuyên canh loại cây này, biến những cánh đồng từng trồng ngô, dưa chuột và rau màu thành vùng rau má xanh mướt quanh năm.

Trên hơn 2 sào đất của gia đình, bà Nguyễn Thị Thanh đã có gần 10 năm trồng rau má. Trước đây, diện tích này chủ yếu trồng ngô, dưa chuột và các loại rau màu. Khi cây đã ổn định, trung bình mỗi tháng gia đình bà thu hoạch một lứa, sản lượng khoảng 5 tạ, giá bán khoảng 20.000 đồng/kg, tùy từng thời điểm.

"Rau má không phải đầu tư quá nhiều, chỉ cần chịu khó chăm sóc. Điều mừng nhất là đầu ra khá ổn định, thương lái đến tận nơi thu mua nên bà con cũng yên tâm sản xuất", bà Thanh cho biết.

Từ vài hộ trồng nhỏ lẻ ban đầu, đến nay rau má đã trở thành cây trồng quen thuộc ở nhiều cánh đồng của làng cổ Đông Sơn. Không chỉ bán tại các chợ dân sinh trong tỉnh, rau má còn được thương lái thu mua đưa đi nhiều địa phương khác. Việc hình thành Hợp tác xã Rau má làng cổ Đông Sơn cũng góp phần liên kết các hộ sản xuất, từng bước xây dựng vùng trồng và nâng cao giá trị cho sản phẩm.

Giữa nhịp sống hiện đại, làng cổ Đông Sơn vẫn lưu giữ những mái nhà rêu phong, những con ngõ nhỏ và những giếng cổ đã tồn tại hàng trăm năm. Trên những cánh đồng dưới chân núi Hàm Rồng, màu xanh của rau má vẫn trải dài theo từng mùa vụ.

Loài rau từng nuôi người dân vượt qua những ngày gian khó giờ tiếp tục nuôi sống họ bằng một cách khác. Không còn là món ăn chống đói hay vị thuốc dân gian như nhiều năm trước, rau má đã trở thành sinh kế của nhiều gia đình. Nhưng có lẽ, điều quý giá hơn cả là sau bao đổi thay của thời gian, loài rau bình dị ấy vẫn ở lại với làng cổ Đông Sơn, như một phần ký ức và cũng là một phần tương lai của vùng đất này.