Làng nghề “mài dũa” trăm năm
Làng rèn Trung Lương tồn tại đã hàng trăm năm nay, mỗi ngày, từ sáng tinh mơ bước chân đến từ đầu làng đã vang lên tiếng búa đập, tiếng lẹt xoẹt của các hộ mài dao, mài rựa…
Theo truyền thuyết, tổ sư của nghề rèn Trung Lương là ông Đùng, người sống vào thế kỷ 13. Trong hoàn cảnh người dân thiếu thốn công cụ sản xuất, ông đã sử dụng nguồn sắt từ đất và than từ cây rừng để rèn ra các công cụ lao động. Ông không chỉ dừng lại ở việc rèn mà còn truyền nghề cho dân làng, giúp nghề này được gìn giữ qua bao thế hệ. Tại làng Trung Lương, có những gia đình truyền nghề rèn đến nay đã là đời thứ 4.
Với những người làng nghề rèn nơi đây, công việc có thể làm quanh năm nhưng tất bật nhất là 3 tháng cuối năm để phục vụ thị trường Tết Nguyên đán. Thời điểm này, khách hàng đặt mua sản phẩm tăng cao, chủ yếu là các loại dao.
Ông Lê Đức Cẩn (60 tuổi, TDP Tân Miếu, phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh) đã làm nghề hơn 40 năm. Ông nối nghề rèn của cha mình và đến khi lập gia đình thì người vợ cũng cùng ông làm nghề đến nay.
Vừa thực hiện công đoạn mài dao, ông Cẩn vừa chia sẻ: Tôi làm nghề này nối nghiệp từ cha ông, đến nay tôi cũng làm nghề được 40 năm rồi. Làng này, trước đây nhà nào cũng làm rèn cả nhưng hiện nay chỉ còn một nửa hộ làm nữa. Nghề này tuy không nặng nhọc nhưng phải thực hiện nhiều công đoạn và khá ảnh hưởng đến sức khỏe bởi ngày ngày đều phải tiếp xúc với bụi, mạt sắt. Vốn đầu tư để làm nghề không lớn, vì mọi công đoạn hầu như vẫn phải làm thủ công.
Còn ông Bùi Ái Ân, bắt đầu làm nghề từ lúc 17 tuổi, đến nay ông đã có hơn 30 năm gắn bó với nghề rèn. Theo ông, trước đây, những người làm nghề như ông làm không hết việc, sản phẩm làm ra không đủ để cung ứng cho khách hàng. Nhưng ngày nay, sản phẩm làm ra ít hơn nhiều và số người làm cũng giảm đi đáng kể.
Theo những người làm nghề chia sẻ, nghề rèn tuy vốn đầu tư không lớn, nguyên liệu dễ kiếm nhưng đòi hỏi người làm nghề phải cần cù, chịu khó và có một sức khỏe dẻo dai.
Dù ngày đông hay ngày hè những người làm nghề nơi đây vẫn miệt mài với từng công đoạn của việc làm dao, rựa, cuốc, xẻng… mỗi ngày. Đàn ông thì thực hiện công đoạn, đập, cán thép, mài dao, phụ nữ thì thực hiện công đoạn làm cán.
Theo những người làm nghề nơi đây, mỗi ngày họ thức dậy từ 4 giờ sáng để nhóm lò và bắt đầu công việc và đến khoảng 8 giờ tối mới nghỉ.
Dịp Tết là khoảng thời gian bận rộn nhất, số lượng người đặt rèn các loại dao để sử dụng tăng cao. Trước đây, việc rèn các loại dao, kéo… chủ yếu bằng phương pháp thủ công, rất vất vả. Nhưng nay, người làm nghề đầu tư thêm máy móc nên lượng sản phẩm làm ra cũng nhiều hơn và công việc làm rèn cũng đỡ cực nhọc.
Trăn trở giữ nghề
Dù vẫn giữ được những giá trị truyền thống, làng nghề Trung Lương đang đối mặt với nhiều khó khăn. Nếu như trước đây, làng có hơn 300 hộ theo nghề nhưng theo thời gian con số này chỉ còn khoảng 110 hộ. Và hiện nay chỉ còn khoảng hơn 50 hộ làm nghề thường xuyên, số còn lại chỉ hoạt động theo thời vụ.
Nghề rèn ở phường Bắc Hồng Lĩnh từng một thời hưng thịnh và mang lại cuộc sống khấm khá cho người dân làm nghề. Nhưng ngày nay, ngày càng ít người nối nghề và chỉ còn số ít là những người cao tuổi trong làng làm.
Hiện nay, trong làng chỉ những người từ 50 tuổi trở lên còn làm nghề, còn lứa tuổi dưới 45 hầu như không có.
Để có một sản phẩm chất lượng đòi hỏi người thợ phải biết chọn sắt, thép. Biết nhìn độ lửa để tạo ra độ sắc bén, phải gia công hơn một tiếng đồng hồ mới ra được sản phẩm. Cực nhất là lúc phá sắt từ một thanh sắt dài rồi đập, mài mới ra được lưỡi vừa mỏng vừa bén.
Ông Ân tâm sự: Trước đây, nhu cầu lớn nên chúng tôi làm không hết việc, nhưng từ khi có máy móc hỗ trợ nhiều trong sản xuất nông nghiệp thì nhu cầu về liềm, rựa… giảm đi rất nhiều. Hiện nay, chúng tôi ở đây chủ yếu làm các loại dao nhưng cũng ngày càng khó cạnh tranh với các loại dao được sản xuất công nghiệp bán rẻ trên thị trường.
Chị Hoa, một người làm nghề chia sẻ: Nghề này càng ngày càng khó khăn bởi hiện nay sản phẩm công nghiệp khá nhiều lại rẻ nên sản phẩm của chúng tôi rất khó cạnh tranh. Những người còn trẻ tuổi họ đã chuyển hướng làm nghề khác có thu nhập cao hơn để lo cho cuộc sống gia đình. Còn như vợ chồng tôi, cũng gần 50 tuổi rồi, giờ chuyển sang nghề khác cũng không biết làm nghề gì nên cố bám trụ làm nghề thêm vài năm rồi cũng phải nghỉ.
Ông Nguyễn Viết Khanh - Trưởng phòng Kinh tế UBND phường Bắc Hồng Lĩnh cho biết: Nghề rèn truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm ngày càng bị mai một. Hiện làng rèn Trung Lương chỉ còn gần 60 hộ gia đình đang bám trụ với nghề. UBND phường tiếp tục nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân để đề xuất với UBND tỉnh xây dựng chính sách khuyến công nhằm hỗ trợ, duy trì và phát triển làng nghề truyền thống này.
Rời làng rèn Trung Lương, dù đã trưa nhưng những người thợ rèn già vẫn miệt mài với công việc mài dao. Với nỗ lực, niềm đam mê của những người giữ lửa nghề truyền thống của cha ông cùng những chính sách của địa phương để động viên người dân cố gắng luôn giữ lửa cho nghề truyền thống của cha ông. Hi vọng nghề rèn Trung Lương không bị mai một và vẫn còn mãi với thời gian.
