Ngôi đền được xây dựng để thờ Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí (1397 – 1465), một nhà quân sự, nhà chính trị lỗi lạc, người có nhiều đóng góp quan trọng trong công cuộc dựng nước và giữ nước. Ông từng phụng sự dưới bốn triều vua nhà Lê sơ gồm Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông, đảm nhận nhiều trọng trách quan trọng.
Sau khi ông qua đời vào năm 1465, để ghi nhớ công lao to lớn, vua Lê Thánh Tông đã truy tặng tước vị Thái sư Cương Quốc công và cho xây dựng đền thờ tại quê nhà. Dù được dựng nên bằng các vật liệu truyền thống trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt của miền Trung, công trình vẫn trường tồn qua thời gian, thể hiện kỹ thuật xây dựng điêu luyện của người xưa.
Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, đền Nguyễn Xí vẫn bảo lưu tương đối nguyên vẹn không gian và kiến trúc cổ. Các hạng mục như nghi môn, tam quan, cột đại đăng… đều mang giá trị cao về mặt khoa học và thẩm mỹ. Nổi bật tại khu vực cổng là 2 cột đại đăng cao lớn, được xây dựng đối xứng, trang trí hoa văn tinh xảo. Nghi môn gồm tam quan 3 cửa, trong đó cửa chính có 3 tầng mái cong, trên các chi tiết từ cột trụ, lan can đến mái vòm đều được đắp nổi các phù điêu truyền thống đặc sắc.
Không chỉ có giá trị kiến trúc, đền còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân địa phương. Vào các dịp lễ, Tết, đông đảo người dân và du khách thập phương tìm về dâng hương, cầu mong bình an, may mắn.
Năm 2020, di tích đền thờ Nguyễn Xí được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt. Hằng năm, đền duy trì 8 ngày lễ truyền thống, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa lâu đời.
Lễ hội đền Nguyễn Xí năm 2026 sẽ diễn ra trong 3 ngày từ 17 đến 19/3/2026 (tức ngày 29, 30 tháng Giêng và mùng 1 tháng 2 năm Bính Ngọ), hứa hẹn thu hút đông đảo người dân và du khách về tham dự./.
