Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống giám sát phóng xạ môi trường quy mô quốc gia, hướng tới khả năng theo dõi liên tục và phát hiện sớm mọi biến động bất thường trên diện rộng. Đây là nội dung trọng tâm được đề cập trong Quyết định số 710/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký ban hành, đặt nền móng cho việc thiết lập một mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường mang tính liên kết, đồng bộ giữa các bộ, ngành và địa phương.
Theo định hướng này, mạng lưới sẽ được xây dựng dựa trên việc kết nối các cơ quan, đơn vị hiện có, tận dụng tối đa nguồn lực sẵn có thay vì thành lập tổ chức mới. Các hệ thống quan trắc thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau sẽ được bổ sung chức năng phù hợp để tham gia vào một cơ chế vận hành chung, đảm bảo tính hiệu quả và tiết kiệm trong triển khai. Việc này cũng giúp hình thành một hệ sinh thái giám sát phóng xạ toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử trong bối cảnh mới.
Trọng tâm của hệ thống là khả năng theo dõi thường xuyên tình trạng phóng xạ môi trường trên phạm vi toàn lãnh thổ. Thông qua đó, các dấu hiệu bất thường có thể được phát hiện kịp thời, góp phần nâng cao năng lực cảnh báo sớm và ứng phó với các sự cố bức xạ hoặc hạt nhân. Không chỉ dừng ở vai trò giám sát, mạng lưới còn đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu phục vụ công tác phòng thủ dân sự, bảo đảm an ninh hạt nhân và hỗ trợ quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.
Một điểm đáng chú ý là toàn bộ dữ liệu quan trắc sẽ được quản lý và chia sẻ trên nền tảng số quốc gia. Điều này cho phép tích hợp thông tin với cơ sở dữ liệu môi trường, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc giám sát các tác động từ các cơ sở bức xạ, cơ sở hạt nhân cả trong và ngoài lãnh thổ có khả năng ảnh hưởng đến Việt Nam. Nhờ đó, công tác quản lý không chỉ mang tính nội địa mà còn mở rộng ra tầm khu vực, tăng cường khả năng ứng phó với các rủi ro xuyên biên giới.
Về cấu trúc tổ chức, mạng lưới được thiết kế theo mô hình nhiều tầng, bảo đảm sự liên thông từ trung ương đến địa phương. Ở cấp cao nhất là Trung tâm điều hành quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường, đóng vai trò điều phối chung. Dưới đó là các trạm quan trắc cấp vùng, cấp tỉnh và cấp cơ sở, cùng với hệ thống giám sát chuyên biệt trong Quân đội. Sự kết hợp giữa các thành phần này tạo nên một mạng lưới đa lớp, có khả năng bao phủ rộng và phản ứng linh hoạt trước các tình huống phát sinh.
Trong đó, Trung tâm điều hành do Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân phụ trách sẽ giữ vai trò đầu mối tiếp nhận, xử lý và phân tích dữ liệu. Bên cạnh đó, bốn trạm quan trắc cấp vùng được bố trí tại Hà Nội, Đà Nẵng, Lâm Đồng và TP. Hồ Chí Minh nhằm đảm bảo khả năng giám sát theo từng khu vực địa lý trọng điểm. Hệ thống còn bao gồm 34 trạm quan trắc cấp địa phương, góp phần mở rộng phạm vi theo dõi đến từng tỉnh, thành.
Nguyên tắc vận hành của mạng lưới được xác định rõ ràng, đặt trọng tâm vào sự phối hợp, chia sẻ dữ liệu và liên thông thông tin giữa các đơn vị. Tính thống nhất và đồng bộ được xem là yếu tố then chốt, đảm bảo hệ thống hoạt động hiệu quả và tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật liên quan đến quan trắc môi trường, an toàn bức xạ và đầu tư công.
Đặc biệt, việc lựa chọn vị trí lắp đặt các trạm quan trắc tại khu vực biên giới được tính toán kỹ lưỡng nhằm tăng cường khả năng phát hiện sớm các sự cố phóng xạ có yếu tố xuyên biên giới. Đây được xem là bước đi quan trọng trong bối cảnh các nguy cơ về an toàn hạt nhân ngày càng mang tính toàn cầu, đòi hỏi sự chủ động và chuẩn bị từ sớm.
Việc hình thành mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia không chỉ góp phần nâng cao năng lực giám sát mà còn thể hiện định hướng dài hạn của Việt Nam trong việc đảm bảo an toàn bức xạ, bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Trong bối cảnh năng lượng nguyên tử ngày càng được quan tâm và ứng dụng rộng rãi, đây được xem là một “lá chắn” quan trọng, giúp quốc gia chủ động trước mọi rủi ro tiềm ẩn.
