Đà tăng kim ngạch ấn tượng nhưng cấu trúc thị trường vẫn lệ thuộc một hướng
Ngay từ những tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam đã ghi nhận bước nhảy vọt đáng chú ý. Tháng 1, kim ngạch đạt khoảng 117 triệu USD, tăng tới 275% so với cùng kỳ năm trước, tạo tín hiệu khởi sắc rõ rệt cho ngành hàng trái cây chủ lực này. Đến tháng 3, đà tăng tiếp tục được củng cố khi riêng thị trường Trung Quốc đã mang về khoảng 135 triệu USD, tương ứng mức tăng gần 400%. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng ấn tượng ấy lại là một thực tế đáng lưu ý: phần lớn động lực vẫn đến từ một thị trường duy nhất.
Thực tế nhiều năm qua cho thấy, dù sầu riêng Việt Nam đã từng bước mở rộng hiện diện sang nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Malaysia, Thái Lan hay Mỹ, nhưng cấu trúc xuất khẩu vẫn mang tính tập trung rất cao. Theo số liệu từ cơ quan hải quan, năm 2023, tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng vượt 2,2 tỷ USD thì có tới khoảng 90 - 95% giá trị đến từ thị trường Trung Quốc. Sang các năm 2024 và 2025, xu hướng này gần như không thay đổi khi quốc gia này tiếp tục giữ vai trò “đầu kéo” chính của toàn ngành.
Ở chiều ngược lại, các thị trường khác tuy có ghi nhận mức tăng trưởng khá tích cực nhưng quy mô còn nhỏ. Hàn Quốc tăng hơn 300%, Papua New Guinea tăng 266%, Mỹ tăng 243%, trong khi Úc, Canada và Nhật Bản cũng ghi nhận mức tăng từ 30% đến gần 70%. Dù vậy, do xuất phát điểm thấp, những mức tăng này vẫn chưa đủ để tạo ra chuyển dịch đáng kể trong bức tranh tổng thể. Điều đó khiến tăng trưởng của ngành mang tính “một chiều”, khi mở rộng thị trường chưa theo kịp tốc độ phụ thuộc vào thị trường chủ lực.
Thị trường chủ lực siết tiêu chuẩn, kéo theo áp lực tuân thủ ngày càng nặng nề
Song song với đà tăng trưởng về kim ngạch, ngành sầu riêng Việt Nam đang phải đối mặt với một thách thức ngày càng rõ rệt: các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu lớn nhất ngày càng được nâng cao. Trung Quốc hiện không chỉ đặt yêu cầu về sản lượng hay giá trị, mà đã thiết lập một hệ thống tiêu chuẩn kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi cung ứng, từ vùng trồng đến khâu xuất khẩu cuối cùng.
Theo đó, vùng trồng phải được đăng ký và cấp mã số hợp lệ; cơ sở đóng gói phải có mã GACC; doanh nghiệp xuất khẩu cần nằm trong danh sách được phê duyệt. Mỗi lô hàng trước khi thông quan đều phải có chứng nhận kiểm dịch thực vật và đáp ứng các tiêu chí nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm.
Đặc biệt, các chỉ số về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng như cadmium, chì hay vi sinh vật đều bị kiểm soát ở mức rất thấp. Chỉ cần một sai lệch nhỏ, lô hàng có thể bị cảnh báo, trả về hoặc tiêu hủy, thậm chí doanh nghiệp còn đối mặt với nguy cơ bị tạm dừng xuất khẩu.
Trong bối cảnh đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định 3015/QĐ-BNNMT vào tháng 8/2025 nhằm chuẩn hóa toàn bộ quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với sầu riêng tươi xuất khẩu. Quy trình này yêu cầu thiết lập chuỗi giám sát khép kín, từ đăng ký vùng trồng, thẩm định cơ sở đóng gói đến cấp chứng nhận cho từng lô hàng, qua đó siết chặt trách nhiệm của từng khâu trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, đi kèm với sự chặt chẽ này là chi phí tuân thủ tăng cao và rủi ro vận hành lớn hơn đối với doanh nghiệp và nông dân.
Không dừng lại ở đó, các dự thảo tiêu chuẩn kỹ thuật mới cũng đang được xây dựng theo hướng tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế. Với giống Ri6 và Dona, yêu cầu về hàm lượng chất khô đã được xác định ở mức trên 32%, tương đương với tiêu chuẩn của Thái Lan. Đồng thời, các giới hạn về kim loại nặng và hóa chất tồn dư tiếp tục được siết chặt theo từng thị trường nhập khẩu khác nhau, khiến việc đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chuẩn trở nên phức tạp hơn.
Trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe, việc không tuân thủ có thể kéo theo hệ lụy lớn như tăng chi phí xử lý, đình trệ xuất hàng hoặc mất thị trường tiêu thụ. Điều này biến tiêu chuẩn kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc không còn là yêu cầu mang tính khuyến nghị, mà trở thành điều kiện bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn duy trì sự hiện diện trong chuỗi cung ứng quốc tế.
Sầu riêng Việt Nam đang ở giai đoạn tăng trưởng mạnh về giá trị xuất khẩu, nhưng đồng thời cũng đối diện với bài toán mất cân đối về thị trường và áp lực tiêu chuẩn ngày càng cao. Khi một thị trường chiếm ưu thế tuyệt đối trong khi yêu cầu kỹ thuật liên tục được siết chặt, ngành hàng tỷ USD này buộc phải tìm hướng đi mới để vừa giữ được đà tăng trưởng, vừa giảm thiểu rủi ro phụ thuộc trong dài hạn.
