Liên kết lại để thoát cảnh “được mùa mất giá”
Trước khi Hợp tác xã (HTX) Dứa sạch Hương Sơn ra đời, việc trồng dứa ở địa phương chủ yếu mang tính tự phát. Người dân sản xuất theo kinh nghiệm, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Khi giá lên, bà con ồ ạt mở rộng diện tích; lúc giá xuống lại bỏ bê chăm sóc, dẫn tới vòng luẩn quẩn kéo dài nhiều năm.
Không chỉ thiếu ổn định về đầu ra, kỹ thuật canh tác cũng là điểm yếu lớn. Sản phẩm không đồng đều, tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch cao, chưa hình thành quy chuẩn chất lượng. Mỗi hộ sản xuất riêng lẻ nên khó tiếp cận các hợp đồng tiêu thụ lớn, thường xuyên rơi vào thế bị ép giá khi bước vào cao điểm thu hoạch.
Năm 2021, trong bối cảnh dịch Covid-19 diễn biến phức tạp, HTX Dứa sạch Hương Sơn được thành lập với không ít khó khăn. Việc vận động người dân tham gia mô hình kinh tế tập thể ban đầu gặp nhiều e dè, bởi bà con vốn quen với tư duy “mạnh ai nấy làm”. Tuy nhiên, thay vì chạy theo mở rộng diện tích, HTX lựa chọn hướng đi khác: xây dựng thương hiệu “dứa sạch” bằng chất lượng và quy trình sản xuất bài bản.
Bà Vũ Thị Phương, cán bộ phụ trách kinh doanh, dịch vụ của HTX Dứa sạch Hương Sơn cho biết, trong bối cảnh thị trường nông sản cạnh tranh mạnh, việc chỉ tăng sản lượng không còn là lợi thế lâu dài. “Khách hàng bây giờ không chỉ mua nông sản mà còn mua sự an tâm. Vì vậy HTX xác định phải làm ra sản phẩm sạch, có truy xuất nguồn gốc, giữ được uy tín thì cây dứa mới có thể đi đường dài”, bà Phương chia sẻ.
Thay đổi lớn nhất là thay đổi tư duy người nông dân
Sau khi thành lập, HTX bắt tay xây dựng quy trình sản xuất theo hướng VietGAP, phân công Hội đồng quản trị theo sát từng giai đoạn sản xuất. Các lớp tập huấn kỹ thuật, tham quan mô hình, hướng dẫn trực tiếp tại vùng trồng được tổ chức thường xuyên để bà con thay đổi cách làm cũ.
Đặc biệt, HTX đã nghiên cứu thành công quy trình sản xuất dứa trái vụ, giúp kéo dài thời gian thu hoạch quanh năm, giảm áp lực tiêu thụ tập trung theo mùa. Theo đại diện HTX, thay đổi lớn nhất không nằm ở diện tích hay sản lượng mà ở tư duy sản xuất của người dân. Từ chỗ chỉ quan tâm thu hoạch được nhiều hay ít, bà con bắt đầu chú ý đến chất lượng, chi phí đầu vào, thời điểm thu hoạch và giá trị thương hiệu chung.
Ông Trần Văn Tuyến, thành viên HTX tại thôn Kép 11 cho biết trước đây việc trồng dứa chủ yếu theo kinh nghiệm truyền lại, ai mua thì bán, giá cả phụ thuộc thương lái nên thu nhập không ổn định. “Từ khi tham gia HTX, chúng tôi được hướng dẫn kỹ thuật cụ thể, biết ghi chép nhật ký sản xuất, sử dụng phân bón đúng quy trình. Quan trọng nhất là đầu ra ổn định hơn, không còn cảnh thấp thỏm mỗi mùa thu hoạch như trước”, ông Tuyến nói.
Việc áp dụng quy trình VietGAP đã giúp chất lượng dứa thay đổi rõ rệt. Quả đồng đều hơn, độ ngọt ổn định, hạn chế tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật. Cùng với đó, tem truy xuất nguồn gốc QR Code cũng được triển khai để nâng cao tính minh bạch sản phẩm. Dù quá trình số hóa ban đầu gặp không ít khó khăn do bà con chưa quen ghi chép, cập nhật dữ liệu, song đây được xem là bước đi cần thiết để sản phẩm tiếp cận các hệ thống phân phối hiện đại.
Năm 2023, sản phẩm dứa Hương Sơn được công nhận OCOP 3 sao. Hiện HTX đã có ba sản phẩm đạt OCOP gồm dứa tươi, trà dứa và dứa sấy dẻo. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng giúp nâng cao giá trị thương hiệu, mở rộng cơ hội xúc tiến thương mại và tiếp cận các thị trường lớn hơn.
Cây dứa không chỉ tạo thu nhập mà còn giữ người lao động ở lại quê hương
Hiện toàn xã Kép có khoảng 115ha dứa với hơn 100 hộ trồng. Từ một loại cây trồng tự cung tự cấp, cây dứa đã trở thành cây hàng hóa chủ lực, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng địa phương và mang lại giá trị kinh tế cao.
Theo HTX, thu nhập bình quân của các hộ thành viên tăng khoảng 15–20% sau khi tham gia mô hình liên kết sản xuất. Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, mô hình HTX còn tạo ra nhiều thay đổi trong đời sống cộng đồng. Người dân bắt đầu liên kết, hỗ trợ nhau trong sản xuất thay vì làm riêng lẻ như trước. Ý thức bảo vệ môi trường cũng được nâng lên khi quy trình VietGAP hạn chế sử dụng hóa chất độc hại.
Bà Vi Thị Cón, thành viên HTX tại thôn Đồng Thủy cho biết mô hình trồng dứa đã tạo thêm việc làm thời vụ cho nhiều lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ. “Có việc làm ngay tại quê nhà nên chị em vừa có thêm thu nhập, vừa chăm lo được gia đình. Trước kia nhiều người phải đi làm ăn xa, nay ở nhà vẫn có công việc ổn định theo mùa vụ”, bà Cón chia sẻ.
Để tránh phụ thuộc vào thương lái, HTX đang đẩy mạnh đa dạng hóa kênh tiêu thụ, đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, quảng bá qua mạng xã hội và tham gia nhiều chương trình xúc tiến thương mại trong và ngoài địa phương. Song song với đó, HTX tiếp tục định hướng phát triển chế biến sâu với các sản phẩm như dứa sấy dẻo, trà dứa; đồng thời hướng tới các tiêu chuẩn cao hơn như GlobalGAP và mở rộng vùng sản xuất chất lượng cao.
Theo đại diện HTX, để nông sản địa phương đi xa, điều quan trọng nhất là sự đồng bộ giữa chất lượng sản phẩm, tính chuyên nghiệp trong xây dựng thương hiệu và đầu tư chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị gia tăng. Từ những triền đồi từng canh tác manh mún, cây dứa hôm nay không chỉ giúp người dân nâng cao thu nhập mà còn mở ra một hướng phát triển nông nghiệp bền vững hơn cho vùng miền núi xã Kép.
