Theo sử sách ghi lại, Đền Quan Sơn được người dân lập để thờ Trần Quốc Trung một trong hai vị cận thần có công phò Hoàng hậu Bạch Ngọc rời kinh thành Thăng Long về quê lánh nạn, khai khẩn một vùng đất rộng lớn sau này là 4 huyện Hương Sơn, Hương Khê, Can Lộc và Đức Thọ của tỉnh Hà Tĩnh.
Trong quá trình xây dựng và tôn tạo Đền, người dân địa phương ở đây đã sử dụng một loại vật liệu chủ yếu đó là đá ong, một loại đá với những nét đặc trưng riêng, tạo nên vẻ đẹp độc đáo của ngôi đền này.
Năm 2015, người dân địa phương và con em xa quê đã cùng đóng góp 16 tỷ đồng để tôn tạo lại ngôi đền trên diện tích gần 2.000 m2 với các hạng mục như nhà sắp lễ, lầu chiêng, gác trống, nhà lục giác, tam bảo cùng hệ thống cổng, tường bao, thành giếng, nhà hóa vàng và các công trình phụ trợ được xây dựng đồng bộ, vừa đảm bảo tính bền vững, vừa giữ được nét kiến trúc truyền thống.
Để tạo nét đẹp riêng, người dân địa phương đã quyết định sử dụng vật liệu chủ chốt là hàng chục nghìn viên đá ong loại đá có cấu tạo mềm, xốp, lỗ chỗ như tổ ong nằm dưới đất. Đây được coi là một nguồn nguyên liệu độc đáo của ngôi đền.
Nổi bật trên nền kiến trúc bằng đá ong tại đền Quan Sơn là sự độc đáo trong việc sắp xếp tạo hình và những hoa văn xưa hiện diện trên chính các quần thể xung quanh như cổng, tường và không gian xung quanh nhằm giữ được nét thiết kế cổ, mang đậm hồn quê. Nhiều hạng mục tại đền được chạm trổ bài trí hoạ tiết một cách tinh tế. Điều này đã tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính cho công trình thờ tự này, ngoài ra đá ong chịu được thời tiết khắc nghiệt, đảm bảo thời gian lâu dài.
Vật liệu làm các hạng mục như cổng, nhà chờ, nhà đình, nhà trống, nhà hóa vàng, thành giếng, tường rào, bậc thang quanh khuôn viên đều được làm từ đá ong.
Ông Trần Ngọc Minh (thủ nhang đền Quan Sơn) chia sẻ: Trong quá trình đi tham quan một số nước, tôi thấy họ xây dựng các công trình đền chùa bằng đá ong khá đẹp mắt và bền chắc nên khi xây dựng ngôi đền này, tôi đã tìm mua loại vật liệu này từ ngoài Bắc về để làm. Ngoài ra, việc chọn lựa đá ong để xây dựng tôn tạo lại ngôi đền bởi đá ong có đặc tính hấp thụ nhiệt kém, tỏa nhiệt nhanh. Vì thế, không gian nơi đây sẽ mát mẻ vào mùa hè, ấm áp vào mùa đông.
Những tảng đá ong gồ ghề, đã người thợ đã tỉ mỉ đục đẽo, mài cắt thành phiến đá, viên gạch sắc cạnh phù hợp với từng hạng mục. Những viên phiến đá được liên kết với nhau bằng mạch âm, kết dính với nhau bằng một loại keo đặc biệt.
Màu sắc nâu đậm chủ đạo của đá ong, khiến cho ngôi đền trở nên vẻ đẹp cổ kính. Tại những bậc thang vào đền rêu phong mọc kín, tạo nên vẻ đẹp cổ kính, độc đáo. Đền Quan Sơn uy nghi vững chãi toả bóng một vùng quê là sợi dây tâm thức nối liền thời quá khứ và hiện tại.
Ông Minh chia sẻ thêm: Đền được xây dựng bằng đá ong, loại này có khả năng hấp thụ nhiệt chậm, tỏa nhiệt nhanh nên mùa hè không gian trong đền luôn mát mẻ, mùa đông lại giữ được sự ấm áp. Đây cũng là loại vật liệu có độ bền rất cao theo thời gian. Từ lúc xây dựng cho đến nay, trải qua nhiều năm và qua bao nhiêu cơn bão lớn, lũ lụt nhưng ngôi đền vẫn không hề bị ảnh hưởng và đứng vững với thời gian.
Không chỉ tạo nên nét riêng về kiến trúc, đá ong còn được đánh giá là loại vật liệu thân thiện với môi trường. Với kết cấu tự nhiên nhiều lỗ rỗng, đá có khả năng điều hòa nhiệt độ, góp phần tạo không gian thông thoáng mà không phụ thuộc nhiều vào các giải pháp làm mát nhân tạo. Độ bền cao của vật liệu cũng giúp công trình hạn chế việc sửa chữa, thay thế trong thời gian dài, qua đó giảm tiêu hao nguồn vật liệu xây dựng.
Đền Quan Sơn không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn là một điểm nhấn kiến trúc độc đáo của Hà Tĩnh. Việc sử dụng đá ong đã góp phần tạo nên một công trình bền vững với thời gian, đồng thời mở ra hướng mới trong phát triển vật liệu xây dựng vừa bảo vệ môi trường trong bối cảnh phát triển đô thị và bê tông hóa diễn ra mạnh mẽ như hiện nay. Việc sử dụng đá ong không chỉ góp phần tạo nên bản sắc riêng cho công trình mà còn gợi mở hướng tiếp cận trong bảo tồn di sản theo hướng hài hòa với thiên nhiên và phát triển bền vững.
