
Khơi thông dòng vốn cho các dự án năng lượng và chuyển đổi công nghệ
Quá trình tăng trưởng kinh tế và chuyển đổi mô hình sản xuất đang khiến nhu cầu năng lượng của Việt Nam tăng nhanh. Điều này đặt ra yêu cầu đầu tư đồng bộ từ nguồn phát điện, hệ thống truyền tải đến các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Theo tính toán của Bộ Công Thương, để triển khai các dự án nguồn điện và lưới điện trong giai đoạn 2026-2030, Việt Nam cần khoảng 136,3 tỷ USD, tương đương hơn 3,5 triệu tỷ đồng.
Thông tin được Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài đưa ra tại buổi họp báo giới thiệu Triển lãm và Hội nghị Năng lượng Toàn cầu Việt Nam 2027, diễn ra sáng 17/11 tại Hà Nội. Quy mô vốn đầu tư này cho thấy áp lực đáng kể đối với việc huy động nguồn lực, nhất là khi yêu cầu phát triển hệ thống năng lượng không chỉ dừng ở bảo đảm đủ điện mà còn phải hướng tới cơ cấu nguồn cung bền vững, nâng cao hiệu suất và giảm phát thải.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác lập những định hướng quan trọng cho ngành năng lượng. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm đa dạng hóa nguồn cung, phát triển đồng bộ nguồn điện và hạ tầng truyền tải, nâng cao năng lực công nghệ, đồng thời thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Tuy nhiên, nhu cầu vốn cho ngành điện không chỉ tập trung ở những dự án xây dựng nhà máy hay phát triển lưới truyền tải. Một khoảng trống đáng chú ý khác nằm ở nguồn lực dành cho đổi mới thiết bị, cải tiến dây chuyền sản xuất và tối ưu hóa mức tiêu thụ năng lượng trong các ngành công nghiệp.
Theo tính toán của Ngân hàng Thế giới, nhu cầu đầu tư cho các dự án tiết kiệm năng lượng tại Việt Nam rất lớn, do nhiều thiết bị và công nghệ trong các ngành sản xuất vẫn lạc hậu, hiệu suất thấp. Trên cơ sở hiện trạng sử dụng năng lượng, tiềm năng tiết kiệm và kế hoạch hành động của từng ngành, Bộ Công Thương xác định tổng nhu cầu đầu tư, đổi mới trang thiết bị tại một số lĩnh vực trọng điểm như xi măng, giấy và bột giấy, sắt thép, hóa chất, rượu, bia, nước giải khát lên tới 1.412 triệu USD.

Đáng chú ý, riêng ngành xi măng có nhu cầu vốn đầu tư khoảng 650 triệu USD. Theo Hiệp hội Xi măng Việt Nam, hơn 40 nhà máy cần lắp đặt hệ thống thu hồi nhiệt thải để phát điện, với chi phí bình quân khoảng 2 triệu USD/MW. Trong khi đó, ngành thép cần khoảng 9.230 tỷ đồng, tương đương 450 triệu USD, để triển khai các giải pháp công nghệ tiết kiệm năng lượng. Mức tiết kiệm dự kiến đạt khoảng 177 nghìn tấn dầu quy đổi mỗi năm, tương đương giá trị khoảng 3.240 tỷ đồng theo giá điện và nhiệt năng hiện hành.
Những con số này cho thấy tiết kiệm năng lượng không đơn thuần là giải pháp giảm chi phí vận hành mà còn là một hướng đầu tư có khả năng tạo ra giá trị kinh tế lâu dài. Dù vậy, để chuyển hóa tiềm năng thành các dự án thực tế, doanh nghiệp cần có nguồn vốn đủ dài hạn, chi phí hợp lý và cơ chế hỗ trợ phù hợp.
Một trong những vấn đề được đặt ra hiện nay là khả năng tiếp cận nguồn tài chính của doanh nghiệp. Theo hồ sơ dự thảo tờ trình về thành lập, tổ chức và hoạt động của Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, các hoạt động đầu tư nâng cao hiệu suất năng lượng vẫn chưa nhận được sự hỗ trợ tương xứng từ hệ thống tín dụng và tài chính.
Thực tế, doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị sản xuất công nghiệp, thường gặp khó khi tìm kiếm nguồn vốn dài hạn để thay thế máy móc, cải tiến dây chuyền hoặc triển khai công nghệ mới. Các ngân hàng thương mại còn thận trọng trước những rủi ro về kỹ thuật, hiệu suất và khả năng hoàn vốn của dự án tiết kiệm năng lượng. Trong khi đó, nhiều dự án có quy mô nhỏ, phân tán, khiến chi phí thẩm định và giao dịch tăng lên.
Không chỉ thiếu vốn, năng lực chuẩn bị dự án của một bộ phận doanh nghiệp, nhà phát triển dự án và các công ty dịch vụ năng lượng (ESCO) cũng còn hạn chế. Các nguồn hỗ trợ tài chính công hiện nay lại phân tán, quy mô chưa lớn và chủ yếu có thời hạn nhất định. Việt Nam vẫn thiếu một cơ chế tài trợ đủ linh hoạt để kết nối nguồn vốn công với vốn thương mại, thu hút tài chính khí hậu quốc tế và chia sẻ rủi ro cho các dự án đầu tư tiết kiệm năng lượng.
Trước thực trạng này, Bộ Công Thương đang xây dựng đề xuất thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả với vốn điều lệ 500 tỷ đồng, dự kiến bố trí từ nguồn vốn đầu tư công trong ba năm 2027-2029.
Quỹ được định hướng trở thành một công cụ tài chính độc lập, thực hiện các hoạt động huy động vốn, cho vay bán buôn, đầu tư, hỗ trợ và nhận ủy thác. Đồng thời, cơ chế này hướng tới xây dựng các công cụ ưu đãi, hỗ trợ lãi suất và bảo lãnh vay vốn, giúp doanh nghiệp có thêm điều kiện triển khai các dự án cải tiến công nghệ, giảm cường độ tiêu thụ năng lượng và phát thải khí nhà kính.
Đây cũng là giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với những yêu cầu môi trường ngày càng chặt chẽ từ các thị trường xuất khẩu. Những quy định như Thỏa thuận Xanh của Liên minh châu Âu (Green Deal), Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay các tiêu chuẩn sản xuất bền vững tại Mỹ, Nhật Bản đang tạo thêm áp lực đối với hàng hóa Việt Nam. Việc đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng vì vậy không chỉ mang ý nghĩa giảm chi phí mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì đơn hàng và tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.
Ở góc độ phát triển ngành điện, nhu cầu huy động nguồn lực cũng đang mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài. Thứ trưởng Trương Thanh Hoài cho rằng, để thực hiện các mục tiêu phát triển năng lượng, Việt Nam cần bổ sung đáng kể nguồn lực tài chính, công nghệ và năng lực quản trị. Trong đó, sự tham gia của khu vực tư nhân và các đối tác quốc tế có vai trò quan trọng đối với những dự án quy mô lớn.
Ông Nguyễn Việt Quang, Phó Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Vingroup, nhận định dư địa đầu tư vào nguồn điện, hạ tầng năng lượng và công nghệ mới tại Việt Nam còn rất lớn. Hiện Vingroup tham gia lĩnh vực này thông qua các dự án phát triển nguồn điện, hệ thống trạm sạc xe điện và giải pháp lưu trữ năng lượng. Theo ông Quang, doanh nghiệp trong nước có nhiều cơ hội hợp tác với các đối tác quốc tế để huy động vốn, tiếp nhận công nghệ và tận dụng kinh nghiệm triển khai các dự án năng lượng quy mô lớn. Những hoạt động kết nối tại các sự kiện chuyên ngành được kỳ vọng sẽ tạo tiền đề cho các chương trình hợp tác và dự án đầu tư cụ thể.
Hoàn thiện chính sách, mở rộng khả năng tiếp cận năng lượng sạch
Bên cạnh khả năng huy động vốn, tính ổn định của môi trường chính sách cũng là điều kiện quan trọng để duy trì dòng đầu tư vào lĩnh vực năng lượng. Đặc thù của các dự án điện là cần nguồn vốn lớn, thời gian triển khai kéo dài và thời gian thu hồi vốn tương đối lâu. Vì vậy, những thay đổi thiếu nhất quán trong cơ chế pháp lý có thể ảnh hưởng đến việc tính toán hiệu quả tài chính và quyết định đầu tư.
TS. Nguyễn Phương Nam, Tổng giám đốc Klinova, cho rằng tính ổn định, nhất quán và khả năng dự báo của chính sách là những yếu tố quan trọng để nhà đầu tư đưa ra quyết định rót vốn dài hạn. Theo ông, khi khu vực tư nhân tham gia ngày càng sâu vào lĩnh vực năng lượng, tính khả thi về tài chính của từng dự án cần được chú trọng nhằm tạo niềm tin cho nhà đầu tư và khơi thông nguồn lực xã hội.
Một vấn đề khác cần được quan tâm là khả năng tiếp cận điện sạch của doanh nghiệp. Theo TS. Nguyễn Phương Nam, mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số trong những năm tới sẽ kéo theo nhu cầu sử dụng năng lượng lớn hơn. Do đó, bên cạnh bảo đảm nguồn cung điện ổn định, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận các nguồn năng lượng sạch với chi phí và phương thức giao dịch phù hợp.

Áp lực này xuất phát từ sự thay đổi trong yêu cầu của các chuỗi cung ứng toàn cầu. Các nhà mua hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến lượng phát thải trong toàn bộ quá trình sản xuất, từ nguyên liệu đầu vào, công nghệ chế biến đến nguồn điện được sử dụng. Điều đó khiến năng lượng tái tạo và điện sạch trở thành một trong những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu.
Tuy nhiên, quá trình tiếp cận nguồn điện sạch vẫn còn những vướng mắc liên quan đến cơ chế mua bán điện. TS. Nguyễn Phương Nam cho rằng Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện quy định về giao dịch điện, đặc biệt là các thỏa thuận giữa đơn vị sản xuất điện và bên sử dụng điện, bảo đảm tính ổn định và thống nhất trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Trong đó, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) được kỳ vọng sẽ mở rộng lựa chọn cho doanh nghiệp, giúp các đơn vị sản xuất chủ động hơn trong việc tìm kiếm nguồn cung năng lượng sạch, đồng thời xây dựng kế hoạch giảm phát thải dài hạn. Khi cơ chế này được triển khai hiệu quả, doanh nghiệp có thêm điều kiện đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường của đối tác và thị trường nhập khẩu.
Nhìn tổng thể, nhu cầu vốn 136,3 tỷ USD cho nguồn và lưới điện trong giai đoạn 2026-2030 cùng nhu cầu hơn 1,4 tỷ USD cho các dự án tiết kiệm năng lượng tại một số ngành công nghiệp cho thấy quy mô nguồn lực cần huy động rất lớn. Hai bài toán này có mối liên hệ chặt chẽ: phát triển nguồn cung phải song hành với nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, còn chuyển đổi công nghệ tại doanh nghiệp cần được hỗ trợ bằng các cơ chế tài chính và chính sách đủ khả thi.
Việc thành lập Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân, thu hút vốn quốc tế và hoàn thiện cơ chế mua bán điện sẽ góp phần tạo thêm động lực cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Quan trọng hơn, đây là những điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam vừa kiểm soát chi phí sản xuất, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.