Giảm chi phí từ thay đổi phương thức canh tác
Ngày 18/9, Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp tỉnh Tây Ninh tổ chức hội nghị tổng kết mô hình canh tác lúa thông minh và phát thải thấp vụ Hè Thu 2026. Đây là vụ thứ hai mô hình được triển khai với sự đồng hành của Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cùng nhóm doanh nghiệp trong chuỗi lúa gạo.
Mô hình được thực hiện theo hình thức hợp tác công - tư trên diện tích 2,5 ha tại Khu Nghiên cứu, Thực nghiệm và Sản xuất Tân Thạnh, sử dụng giống nếp IR4625. Một diện tích đối chứng được canh tác theo quy trình thông thường nhằm đánh giá sự khác biệt về năng suất, chi phí, hiệu quả kinh tế và phát thải.
Theo đó, kết quả vụ Hè Thu 2026 cho thấy năng suất lúa tươi tại mô hình đạt 7.282 kg/ha, cao hơn ruộng đối chứng 395 kg/ha. Trong khi đó, tổng chi phí sản xuất giảm gần 1,6 triệu đồng/ha, kéo giá thành từ 3.888 đồng xuống 3.459 đồng/kg.
Với cùng mức giá bán 6.000 đồng/kg, lợi nhuận tại ruộng mô hình đạt gần 18,5 triệu đồng/ha, cao hơn đối chứng 3,95 triệu đồng/ha. Như vậy, hiệu quả kinh tế được cải thiện nhờ đồng thời nâng năng suất và tiết giảm chi phí đầu vào.
Sự thay đổi thể hiện rõ ở cơ cấu chi phí. Mô hình tăng đầu tư cho kỹ thuật và cơ giới hóa, trong khi giảm lượng giống và thuốc bảo vệ thực vật. Cách tiếp cận này hướng đến việc tối ưu từng khâu sản xuất thay vì chỉ cắt giảm đầu vào một cách cơ học.
Một trong những khác biệt bắt đầu từ khâu xử lý rơm rạ. Thay vì đốt hoặc chỉ xới vùi gốc rạ, toàn bộ rơm rạ được giữ lại, xới vùi kết hợp bón Đầu Trâu Bio-Canxi. Sau 15-20 ngày, rơm tại ruộng mô hình chuyển màu đen sẫm, mềm và dễ vụn, trong khi rơm ở ruộng đối chứng vẫn còn dai, khó vò.
Theo kết quả theo dõi, pH đất và pH nước tại mô hình cao hơn đối chứng 0,4-0,7 đơn vị, cho thấy môi trường đất ít chua hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho cây lúa ở giai đoạn đầu vụ.
Phương thức bón phân cũng được thay đổi theo hướng đưa dinh dưỡng sát vùng rễ. Đầu Trâu Bio Lúa 1 được vùi vào đất cùng lúc gieo sạ cụm, sau đó bổ sung Bio Lúa 1 và Bio Lúa 2 theo từng giai đoạn sinh trưởng. Nhờ đó, lượng phân sử dụng giảm nhưng cây lúa vẫn phát triển tốt. Cuối vụ, ruộng mô hình đạt 431 bông/m², tỷ lệ chồi vô hiệu thấp hơn và bộ rễ dài hơn ruộng đối chứng.
Giảm phát thải cần một quy trình đồng bộ
Hiệu quả của mô hình không dừng ở chi phí và năng suất. Trong quá trình canh tác, ruộng được áp dụng phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ và rút nước thành công hai lần trong vụ. Số liệu đo bước đầu cho thấy tổng phát thải quy đổi tại ruộng mô hình khoảng 3,3 tấn CO₂ tương đương/ha/vụ, thấp hơn đáng kể so với gần 8,6 tấn tại ruộng đối chứng.
Khác biệt lớn nhất về phát thải khí CH₄ xuất hiện trong 30 ngày đầu sau xử lý rơm rạ, cũng là giai đoạn rơm phân hủy mạnh. Toàn bộ nhật ký sản xuất được số hóa trên ứng dụng FaceFarm, tạo cơ sở cho truy xuất và minh chứng quy trình canh tác.
Theo Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp tỉnh Tây Ninh, đây vẫn là mô hình trình diễn chưa bố trí lặp lại. Mức giảm phát thải là kết quả tổng hợp của nhiều giải pháp, do đó cần tiếp tục theo dõi qua nhiều vụ và nhiều địa điểm trước khi có thể đề xuất nhân rộng.
Việc tiếp tục kiểm chứng có ý nghĩa quan trọng khi mục tiêu của canh tác phát thải thấp không chỉ nằm ở một vụ sản xuất có kết quả tốt, mà cần hình thành một quy trình có tính ổn định và khả năng áp dụng trên diện rộng.
Từ năm 2016, Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền đã phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia triển khai chương trình Canh tác lúa thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu tại 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Chương trình giúp nông dân giảm 20-30% phân bón hóa học, giảm 30-50% lượng giống gieo sạ và tăng lợi nhuận 2,5-4,5 triệu đồng/ha. Từ nền tảng này, doanh nghiệp tiếp tục tham gia phối hợp thực hiện Đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030.
Đáng chú ý, trong cách triển khai tại Tân Thạnh là việc hình thành nhóm doanh nghiệp cùng tham gia vào các công đoạn khác nhau của chuỗi sản xuất. Bình Điền đảm nhiệm vai trò kết nối, trong khi Bayer Việt Nam tham gia với quy trình quản lý dịch hại và thuốc bảo vệ thực vật; Sài Gòn Kim Hồng cung cấp công nghệ sạ cụm kết hợp vùi phân; Cơ khí nông nghiệp Phan Tấn tham gia thiết bị làm đất, vùi rơm rạ; Vinarice cung cấp giống lúa; và gần đây là Lúa GPT với hệ thống cảm biến phục vụ đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) phát thải khí nhà kính.
Chia sẻ tại hội nghị, ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, đánh giá kết quả hai vụ liên tiếp tại Tân Thạnh là tín hiệu tích cực, song một quy trình muốn thuyết phục được nông dân và nhà quản lý phải được kiểm chứng bằng số liệu ổn định qua nhiều vụ.
Theo ông Tâm, Bình Điền sẽ tiếp tục đồng hành cùng ngành khuyến nông Tây Ninh và các địa phương duy trì các mô hình, thí nghiệm dài hạn trên cùng chân ruộng; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu cùng các viện, trường và Hội đồng Khoa học Kỹ thuật của công ty về xử lý rơm rạ, sức khỏe đất và giảm phát thải, để từng giải pháp được đánh giá riêng với cơ sở khoa học rõ ràng.
"Bình Điền sẽ tiếp tục giữ vai trò kết nối nhóm doanh nghiệp đồng hành, bởi khi giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, cơ giới hóa và đo đạc phát thải cùng vận hành trên một quy trình thống nhất, người trồng lúa mới thực sự giảm được chi phí, tăng thu nhập và tự tin tham gia Đề án một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp.", Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền nhấn mạnh.
