Bài toán xử lý hàng triệu mã số thuế ngừng hoạt động và khoản nợ kéo dài

Hơn 2,5 triệu người nộp thuế đang tồn đọng ở trạng thái ngừng hoạt động hoặc không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký, với tổng số nợ lên tới 27.805 tỷ đồng. Trước đề xuất khoanh, xóa nợ gốc và đơn giản hóa thủ tục của VCCI, Bộ Tài chính cho rằng cần thận trọng phân loại khả năng thu hồi, tránh tạo tiền lệ ảnh hưởng đến kỷ luật ngân sách và công bằng trong thực hiện nghĩa vụ thuế.
doanh-nghiep-no-thue-1795017606.webp
Hàng triệu mã số thuế chưa thể khép lại vì vướng nghĩa vụ thuế.

Phân loại nợ không còn khả năng thu hồi, Bộ Tài chính chưa chấp thuận khoanh nợ gốc

Theo số liệu của Bộ Tài chính, cả nước hiện có 2.518.440 người nộp thuế thuộc trạng thái 03 (ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế) và trạng thái 06 (không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký). Đáng chú ý, trong số này có 529.041 chủ thể đã ngừng hoạt động trên 10 năm, với tổng số nợ thuế lên tới 27.805 tỷ đồng.

Bên cạnh đó, số nợ lệ phí môn bài đã được hạch toán là 1.450 tỷ đồng, trong khi khoản nợ chưa hạch toán của các chủ thể không còn hoạt động được ước tính vượt 15.000 tỷ đồng. Những con số này cho thấy bài toán xử lý nợ thuế tồn đọng không chỉ nằm ở việc cập nhật trạng thái pháp lý của hàng triệu mã số thuế mà còn liên quan đến khả năng thu hồi các nghĩa vụ tài chính đã kéo dài qua nhiều năm.

Trong quá trình góp ý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn cho người nộp thuế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng cần thiết kế cơ chế xử lý theo từng nhóm đối tượng, thay vì áp dụng một điều kiện chung cho toàn bộ trường hợp.

Theo Khoản 2 Điều 5 dự thảo, người nộp thuế thuộc trạng thái 03 và 06 muốn được xóa tiền chậm nộp phải hoàn thành 100% số tiền thuế nợ gốc chậm nhất vào ngày 30/6/2028. Quy định này được xây dựng nhằm thúc đẩy thu hồi nghĩa vụ thuế gốc, đồng thời hạn chế tình trạng lợi dụng chính sách để né tránh trách nhiệm tài chính.

Tuy nhiên, VCCI nhận định điều kiện trên có thể trở thành rào cản đối với những khoản nợ thực tế không còn khả năng thu hồi. Đó là trường hợp cá nhân kinh doanh, chủ hộ kinh doanh hoặc người đại diện theo pháp luật đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự; hoặc doanh nghiệp đã hoàn tất quá trình xử lý, thanh lý tài sản theo quy định về phục hồi, phá sản nhưng không còn nguồn lực để thanh toán nghĩa vụ thuế.

Với những trường hợp này, việc yêu cầu hoàn thành toàn bộ nợ gốc gần như không có tính khả thi do không còn chủ thể chịu trách nhiệm hoặc tài sản để thực hiện nghĩa vụ. Nếu tiếp tục duy trì điều kiện bắt buộc, nhiều mã số thuế có thể bị treo kéo dài, khiến mục tiêu làm sạch dữ liệu người nộp thuế khó đạt được.

VCCI kiến nghị bổ sung cơ chế khoanh nợ và xóa toàn bộ nợ thuế gốc, tiền phạt, tiền chậm nộp đối với người nộp thuế thuộc trạng thái 03 và 06 trong những trường hợp chủ cơ sở kinh doanh hoặc người đại diện theo pháp luật đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự theo xác nhận của cơ quan có thẩm quyền; hoặc doanh nghiệp đã kết thúc thi hành theo quyết định tuyên bố phá sản của Tòa án.

Không chỉ VCCI, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình cũng đề cập những bất cập phát sinh từ yêu cầu phải thanh toán đủ nợ gốc mới được xóa tiền chậm nộp. Theo cơ quan này, thực tế có khoảng 529.000 trường hợp đã ngừng hoạt động trên 10 năm, tài sản đã thanh lý hoặc không còn, hồ sơ và sổ sách kế toán thất lạc.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục yêu cầu người nộp thuế hoàn thành nghĩa vụ nợ gốc mới được xem xét xóa tiền chậm nộp có thể khiến quá trình chấm dứt hiệu lực mã số thuế gặp thêm trở ngại, đặc biệt đối với những trường hợp thực sự không còn khả năng thanh toán.

Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình đề nghị cơ quan chức năng phân loại cụ thể nhóm không còn khả năng thực hiện nghĩa vụ tài chính, căn cứ vào kết quả xác minh của cơ quan thuế, cơ quan công an hoặc tình trạng thực hiện thủ tục phá sản. Trên cơ sở đó, có thể nghiên cứu cơ chế khoanh nợ gốc đi kèm điều kiện xóa tiền chậm nộp hoặc áp dụng quy trình xử lý rút gọn.

Dù ghi nhận những khó khăn nêu trên, Bộ Tài chính chưa đồng tình với việc bổ sung cơ chế khoanh nợ và xóa toàn bộ nợ gốc, tiền phạt, tiền chậm nộp như kiến nghị. Theo cơ quan này, việc người nộp thuế ngừng hoạt động trong thời gian dài không đồng nghĩa với việc khoản nợ đã mất hoàn toàn khả năng thu hồi. Quá trình xem xét cần căn cứ vào tình trạng hoạt động, tài sản, chủ thể có trách nhiệm và điều kiện cụ thể của từng khoản nợ.

doanh-nghiep-no-thue-1795018203.jpg
Bộ Tài chính chưa thống nhất đề xuất khoanh nợ, xóa nợ thuế gốc và các khoản tiền phạt, tiền chậm nộp đối với những trường hợp không còn khả năng thanh toán.

Bộ Tài chính cũng nhấn mạnh yêu cầu thanh toán đủ nợ gốc tại Điều 5 là cơ chế đặc thù nhằm khuyến khích thu hồi nghĩa vụ thuế và thúc đẩy người nộp thuế hoàn tất thủ tục mã số thuế. Quy định này không thay thế hay loại bỏ các cơ chế khoanh nợ, xóa nợ đã được quy định trong Luật Quản lý thuế.

Việc có kết quả xác minh của cơ quan thuế, cơ quan công an hoặc đang thực hiện thủ tục phá sản mới chỉ là căn cứ để xem xét, chưa mặc nhiên đồng nghĩa với việc người nộp thuế đáp ứng đầy đủ điều kiện được xóa nợ. Theo Bộ Tài chính, phương án khoanh nợ gốc kết hợp xóa tiền chậm nộp sẽ hình thành một cơ chế hỗ trợ khác với định hướng thu hồi đủ nợ gốc của dự thảo, do đó cần đánh giá riêng về phạm vi đối tượng, khả năng thu hồi và nguy cơ lợi dụng chính sách.

Một vấn đề khác được VCCI đặt ra là xử lý các khoản nợ thuế có giá trị nhỏ. Tổ chức này đề xuất nghiên cứu xóa nợ gốc dưới 20 triệu đồng đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và dưới 50 triệu đồng đối với doanh nghiệp siêu nhỏ đã ngừng hoạt động trên 5 năm, sau khi cơ quan thuế xác minh không còn tài sản để thu hồi.

Theo VCCI, không ít hộ kinh doanh và doanh nghiệp khởi nghiệp thất bại chỉ còn các khoản nợ từ vài triệu đến vài chục triệu đồng phát sinh từ nhiều năm trước. Việc tiếp tục theo dõi, quản lý và tổ chức cưỡng chế đối với những khoản nợ này có thể khiến chi phí thực hiện lớn hơn số tiền có khả năng thu về.

Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng giá trị khoản nợ nhỏ hoặc thời gian ngừng hoạt động trên 5 năm chưa đủ cơ sở để kết luận không thể thu hồi. Các ngưỡng 20 triệu đồng và 50 triệu đồng cần được đánh giá toàn diện trên phương diện số lượng đối tượng, tài sản, khả năng thanh toán, chi phí thu hồi, tác động đến ngân sách và nguy cơ phát sinh hành vi lợi dụng chính sách. Vì vậy, cơ quan soạn thảo đề nghị chưa đưa cơ chế xóa nợ gốc theo ngưỡng giá trị vào dự thảo Nghị quyết.

Gỡ vướng thủ tục thuế, bảo vệ quyền lợi người nộp thuế

Ngoài vấn đề nợ thuế, VCCI còn đề cập tình trạng tiền thuế nộp thừa đang gây khó khăn cho một số doanh nghiệp trong quá trình giải thể. Theo phản ánh, có những trường hợp chỉ còn số dư từ vài nghìn đồng đến vài triệu đồng do lệ phí môn bài, thuế giá trị gia tăng tạm nộp hoặc tiền chậm nộp.

Dù giá trị không lớn, doanh nghiệp vẫn phải xử lý toàn bộ số dư trên tài khoản thuế trước khi hoàn tất thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế. Trong khi đó, quy trình hoàn trả tiền nộp thừa đòi hỏi kiểm tra, đối chiếu hồ sơ, có thể kéo dài thời gian giải quyết.

Để tháo gỡ, VCCI đề xuất cho phép xử lý các khoản thuế, tiền phạt và tiền chậm nộp đã nộp thừa có giá trị từ 10 triệu đồng trở xuống theo hướng ghi thu ngân sách nhà nước. Cụ thể, nếu người nộp thuế đang làm thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế và có văn bản cam kết tự nguyện từ bỏ quyền nhận lại khoản tiền, cơ quan thuế có thể tất toán tài khoản và ban hành thông báo chấm dứt hiệu lực mã số thuế mà không cần thực hiện quy trình hoàn trả.

Một kiến nghị khác liên quan đến việc bảo vệ cá nhân bị đánh cắp hoặc mạo danh thông tin căn cước công dân để thành lập doanh nghiệp, sau đó bị liên đới với nghĩa vụ thuế phát sinh. Khoản 6 Điều 4 dự thảo Nghị quyết đã đề cập cơ chế tạm thời chưa áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh nếu cá nhân có văn bản đề nghị xử lý và được cơ quan công an tiếp nhận giải quyết.

VCCI đánh giá đây là bước cần thiết nhưng chưa giải quyết đầy đủ những hệ lụy mà người bị mạo danh phải đối mặt. Thông tin cá nhân vẫn có thể gắn với doanh nghiệp vi phạm trên hệ thống đăng ký kinh doanh, gây trở ngại khi mở tài khoản ngân hàng, tiếp cận tín dụng hoặc thành lập doanh nghiệp mới.

Đối với biện pháp tạm hoãn xuất cảnh, VCCI đề nghị không áp dụng tràn lan với người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp thuộc trạng thái 06 chỉ vì vi phạm thủ tục. Tổ chức này cho rằng cần có quyết định ấn định khoản nợ thuế cụ thể bằng văn bản và vượt ngưỡng nhất định, chẳng hạn trên 200 triệu đồng đối với cá nhân, hộ kinh doanh và trên 1 tỷ đồng đối với doanh nghiệp, mới xem xét áp dụng biện pháp hạn chế này.

VCCI cũng kiến nghị cơ quan thuế, trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ khi nhận được văn bản thụ lý của cơ quan công an, phải giải tỏa các biện pháp cưỡng chế thuế liên quan đến cá nhân bị mạo danh, đồng thời phối hợp với cơ quan đăng ký kinh doanh điều chỉnh thông tin nhân thân trên hệ thống dữ liệu. Mục tiêu là khôi phục quyền thành lập, quản lý doanh nghiệp và bảo đảm các quyền dân sự hợp pháp của người bị ảnh hưởng.

Đăng ký đặt báo