“Hồi sinh” nhờ một loại quả lạ: Canh bạc nông nghiệp ở miền Bắc
Nhớ lại những ngày tháng trước đây, giọng chị Luyến chùng xuống khi kể về khoảng thời gian sức khỏe chạm mức báo động, cơ thể suy kiệt vì bệnh tật kéo dài. Tưởng chừng mọi hy vọng đã khép lại và cuộc sống đi vào ngõ cụt, thì một người em từ miền Nam gửi ra cho chị loại nước ép làm từ trái nhàu – một thức uống mà trước đó chị chưa từng nghe tên.
Chỉ định thử cho biết, nhưng sau một thời gian, cơ thể chị bắt đầu có những phản ứng tích cực. Sự cải thiện sức khỏe và thuyên giảm triệu chứng bệnh dù không diễn ra như một phép màu chớp nhoáng, nhưng đã đủ để thắp lên trong chị tia hy vọng: mình vẫn còn cơ hội khỏe. Những câu hỏi liên tục nảy sinh trong tâm trí: Loại quả này là gì, liệu có thể mang về trồng được không và làm sao để nó giúp ích cho những người mang bệnh giống như chị?
Để đi tìm câu trả lời, chị Luyến quyết định thuê gần 8 mẫu đất ven rừng để trồng nhàu, với chị Luyến, không khác gì một canh bạc. Bởi lẽ, ở miền Bắc, cây nhàu gần như chưa có chỗ đứng, quyết định này vô cùng mạo hiểm bởi: Cây nhàu chưa có thị trường tiêu thụ cụ thể và hoàn toàn không có mô hình tham chiếu nào để học hỏi. Và cũng không có gì đảm bảo là nó sẽ thích nghi được với khí hậu khắc nghiệt, đặc biệt là mùa đông lạnh ở miền Bắc.
Ban đầu, mục tiêu rất đơn giản là trồng để phục vụ gia đình, nhưng những lứa cây đầu tiên đã không tránh khỏi thất bại. Cây chết, sinh trưởng kém, đặc biệt khi vào mùa đông “Cứ lạnh là cây hỏng hàng loạt”, một thành viên HTX nhớ lại. Điều đó đồng nghĩa với việc chu kỳ sản xuất bị bó hẹp, chỉ có thể tập trung từ tháng 2 đến tháng 10 hằng năm.
Tuy nhiên, thay vì đầu hàng, chị Luyến tự mày mò học hỏi từ tài liệu, những người đi trước và đúc rút kinh nghiệm thực tế để điều chỉnh phương án sản xuất cũng như kỹ thuật chăm sóc. Quá trình này, giúp chị nhận ra cây nhàu không chỉ dừng lại ở giá trị dược liệu mà còn chứa đựng tiềm năng vô giá để phát triển thành hàng hóa.
Bài toán đầu ra: Khi nông sản buộc phải chọn “lối rẽ” chế biến
Khi vùng nguyên liệu bắt đầu cho thu hoạch, một thách thức khác lại xuất hiện cần lời giải đáp: là bán cho ai? Khi sản phẩm làm ra mà chưa có thị trường tiêu thụ, vì trái nhàu khi ấy gần như "vô danh" tại thị trường miền Bắc, người tiêu dùng không hề biết tới và cũng không có thói quen sử dụng.
Giữa lúc loay hoay tìm hướng đi, chị Luyến nhận được một lời khuyên quan trọng: Thay vì bán quả tươi, hãy chuyển hướng sang chế biến để kéo dài thời gian bảo quản và nâng tầm giá trị nông sản. Từ những thử nghiệm sơ chế giản đơn như thái lát, phơi khô hay ngâm rượu, mở ra một hướng đi hoàn toàn khác. Không còn phải phụ thuộc vào thị trường quả tươi bấp bênh, sản phẩm giờ đây dễ dàng vận chuyển, lưu trữ được lâu hơn và bắt đầu mang trong mình một "câu chuyện" để tiếp cận khách hàng.
Đến năm 2022, với sự khuyến khích của chính quyền địa phương, chị Luyến cùng một số hộ dân đã chính thức thành lập HTX Thương mại và Dịch vụ Hán Thị. HTX không chỉ dừng lại ở việc trồng trọt mà định hướng xây dựng một chuỗi giá trị khép kín, từ vùng nguyên liệu đến chế biến và tiêu thụ. Các sản phẩm dần định hình rõ nét: nước cốt nhàu, nhàu khô, nhàu tươi, rượu nhàu. Trong đó, nước cốt nhàu được xem là sản phẩm chủ lực, nhờ hàm lượng dinh dưỡng cao, giàu chất chống oxy hóa.
Tại khu vực xưởng, quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ, chỉ những trái đạt độ chín từ 80% trở lên mới được lựa chọn rồi đưa vào các khâu rửa, để ráo và xử lý… trước khi đưa vào sản xuất. Một trong những thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ máy móc mà lại nằm ở việc xử lý mùi hăng đặc trưng của quả nhàu khiến nhiều người dùng e ngại. Để giảm thiểu mùi hăng mà vẫn giữ nguyên dược tính, HTX đã phải đầu tư thiết bị và tiêu tốn rất nhiều thời gian thử nghiệm, để chuẩn hóa quy trình.
Đưa "đặc sản" vươn xa: Cơ hội mở lối
Trái nhàu thực chất không hề xa lạ trên bản đồ dược liệu thế giới; tại các quốc gia như Mỹ hay Úc, đây là dòng sản phẩm hỗ trợ sức khỏe rất phổ biến với giá thành không hề rẻ. Nhận thấy rào cản nằm ở phương pháp tiếp cận thị trường, HTX Hán Thị đã chọn chiến lược "bình dân hóa" bằng cách duy trì chất lượng nhưng áp dụng mức giá phù hợp, tạo cơ hội để người tiêu dùng trong nước dễ dàng tiếp cận sản phẩm.
Theo chị Luyến chia sẻ, mới đây có một doanh nghiệp quyết định ký hợp đồng thu mua lượng lớn quả nhàu tươi từ HTX để sản xuất dầu gội. Với bước tiến đáng chú ý này, đã mở rộng dư địa ứng dụng của trái nhàu sang lĩnh vực chăm sóc cá nhân, thay vì chỉ đóng khung trong mảng thực phẩm chức năng. Hiện tại, HTX cũng đang nghiên cứu phát triển thêm các dòng sản phẩm mới như xà phòng handmade, tinh dầu và dung dịch vệ sinh. Từ một thứ quả ít người biết, nhàu đang dần tiến ra thị trường qua nhiều ngã rẽ đa dạng.
Hướng về tương lai, chị Luyến cho biết HTX đang xây dựng những kế hoạch mang tính nền tảng hơn: mở rộng vùng trồng theo hướng hữu cơ, hoàn thiện chuỗi sản xuất, kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm.
Rõ ràng, đây không đơn thuần là câu chuyện "trồng cây bán quả" nhỏ lẻ, mà là một hành trình định vị thương hiệu, nơi giá trị cốt lõi được xây đắp từ niềm tin của người dùng. Hơn thế nữa, cây nhàu với đặc tính tăng độ che phủ xanh và cải tạo đất, còn mang theo sứ mệnh phát triển kinh tế song hành cùng bảo vệ môi trường.
Bắt đầu từ một khao khát nhỏ bé là tự chữa bệnh cho bản thân, hành trình bền bỉ của chị Luyến đã vươn mình trở thành một mô hình kinh tế, mở ra sinh kế mới cho cả cộng đồng xung quanh. Khởi nghiệp, đôi khi không cần bắt đầu bằng một tầm nhìn quá đỗi lớn lao, mà chỉ cần bạn có đủ niềm tin vào một điều gì đó và kiên trì đi đến tận cùng.
