Từ ngày 1/4 tới đây, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) chính thức đi vào thực thi, đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong cách tiếp cận quản lý và khai thác tài sản trí tuệ tại Việt Nam. Những điều chỉnh mới không chỉ tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý mà còn hướng tới việc biến quyền sở hữu trí tuệ trở thành một loại tài sản có giá trị kinh tế rõ ràng, có thể tham gia sâu vào các hoạt động thị trường.
Được Quốc hội thông qua vào cuối năm 2025, Luật sửa đổi lần này gồm ba điều, bao quát các nội dung liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, đồng thời quy định việc bảo hộ các quyền này. Phạm vi áp dụng của luật không giới hạn trong lãnh thổ mà còn mở rộng tới cả tổ chức, cá nhân nước ngoài, thể hiện sự hội nhập sâu hơn với các chuẩn mực quốc tế.
Một trong những điểm thay đổi đáng chú ý là việc rút ngắn thời gian xử lý các đơn đăng ký quyền sở hữu công nghiệp. Theo cơ quan quản lý, quy trình mới được thiết kế theo hướng tinh giản thủ tục, đồng thời bổ sung các quy định cụ thể nhằm bảo đảm tuân thủ chặt chẽ các mốc thời gian xử lý. Điều này được kỳ vọng sẽ giảm đáng kể tình trạng tồn đọng hồ sơ kéo dài, vốn là một trong những hạn chế lớn của hệ thống trước đây.
Không chỉ dừng lại ở cải cách thủ tục, Luật còn mở rộng phạm vi bảo hộ đối với nhiều đối tượng mới, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ. Các sản phẩm phi vật lý như giao diện đồ họa người dùng (GUI) hay biểu tượng (icon) chính thức được đưa vào diện bảo hộ kiểu dáng công nghiệp. Bên cạnh đó, quyền tác giả và quyền liên quan cũng được mở rộng đối với tín hiệu cáp mang chương trình được mã hóa, góp phần tăng cường bảo vệ nội dung trong môi trường số.
Một hướng đi quan trọng khác của Luật là thúc đẩy việc khai thác thương mại tài sản trí tuệ. Theo đó, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ dừng ở vai trò được bảo vệ mà còn có thể trở thành công cụ tài chính. Chủ sở hữu được phép sử dụng các quyền này trong giao dịch dân sự, thương mại và đầu tư, thậm chí có thể dùng để góp vốn hoặc làm tài sản thế chấp khi vay vốn. Đây được xem là bước tiến nhằm đưa tài sản trí tuệ trở thành nguồn lực kinh tế thực sự, thay vì chỉ tồn tại dưới dạng quyền pháp lý.
Luật sửa đổi cũng đặt ra các quy định mới nhằm xử lý những vấn đề phát sinh từ sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là các hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI). Song song với đó, cơ quan quản lý được trao thêm công cụ và chế tài để xử lý các hành vi xâm phạm quyền trên môi trường số, qua đó nâng cao hiệu quả thực thi và bảo vệ quyền lợi của chủ thể sở hữu trí tuệ.
Theo đánh giá của Cục Sở hữu trí tuệ, các thay đổi lần này có tác động đáng kể đến toàn bộ quy trình từ xác lập đến bảo vệ quyền. Những bất cập trước đây như thủ tục phức tạp, thời gian xử lý kéo dài hay phạm vi bảo hộ còn hạn chế được kỳ vọng sẽ từng bước được khắc phục. Đồng thời, hệ thống chế tài mới cũng được thiết kế đủ mạnh để tăng tính răn đe đối với các hành vi vi phạm.
Chia sẻ về định hướng của Luật, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh, mục tiêu cốt lõi là đưa tài sản trí tuệ trở thành một loại tài sản kinh tế của doanh nghiệp. Theo đó, các tài sản này có thể được định giá, mua bán, ghi nhận trong báo cáo tài chính và sử dụng làm tài sản bảo đảm trong các giao dịch tín dụng. Cách tiếp cận mới cũng cho thấy sự chuyển dịch trọng tâm từ việc đơn thuần bảo vệ quyền sang thúc đẩy “tài sản hóa, thương mại hóa và thị trường hóa” các kết quả nghiên cứu.
Với những thay đổi toàn diện, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi được kỳ vọng sẽ tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động sáng tạo, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và khai thác hiệu quả giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ trong bối cảnh nền kinh tế số ngày càng phát triển.
