Trước thực trạng đó, mô hình vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ) được nhiều quốc gia lựa chọn như một giải pháp hiệu quả nhằm giảm phát thải từ giao thông, cải thiện môi trường sống và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. LEZ là khu vực được xác định trong đô thị, nơi áp dụng các quy định nhằm hạn chế hoặc kiểm soát các phương tiện phát thải cao.
Tùy theo điều kiện của từng địa phương, các phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải có thể bị hạn chế lưu thông, phải nộp phí hoặc không được phép đi vào khu vực LEZ. Mục tiêu cốt lõi của mô hình này không phải là cấm phương tiện, mà là thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang các loại phương tiện sạch hơn, tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường.
Trong hơn hai thập kỷ qua, LEZ đã được triển khai tại hàng trăm thành phố ở châu Âu và nhiều quốc gia khác như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Singapore… Thực tiễn cho thấy, việc xây dựng vùng phát thải thấp đã góp phần đáng kể trong việc giảm nồng độ bụi mịn PM2.5, PM10 và các khí độc hại như NOx, SO₂, CO, đồng thời khuyến khích người dân sử dụng phương tiện giao thông công cộng, xe điện và các phương tiện không phát thải.
Đối với Việt Nam, triển khai LEZ không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là một bước đi quan trọng trong chiến lược phát triển xanh và tăng trưởng bền vững. Những năm gần đây, nhiều đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thường xuyên ghi nhận chỉ số chất lượng không khí ở mức kém hoặc xấu, đặc biệt vào mùa đông và những thời điểm giao thông cao điểm. Giao thông đường bộ hiện là một trong những nguồn phát thải lớn, đặc biệt từ xe máy và ô tô sử dụng động cơ cũ, tiêu hao nhiều nhiên liệu.
Việc hình thành các vùng phát thải thấp sẽ tạo động lực thúc đẩy quá trình đổi mới công nghệ, thay thế phương tiện cũ bằng các phương tiện đáp ứng tiêu chuẩn khí thải cao hơn hoặc sử dụng điện, hydro và các nhiên liệu sạch. Đây cũng là cơ hội để các doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất ô tô, xe máy, pin, trạm sạc và công nghệ xanh phát triển mạnh mẽ hơn, góp phần hình thành hệ sinh thái kinh tế xanh trong nước.
Một trong những lợi ích rõ nét nhất của LEZ là cải thiện chất lượng không khí. Khi lượng phương tiện phát thải cao được kiểm soát, nồng độ các chất ô nhiễm sẽ giảm đáng kể. Điều này giúp hạn chế các bệnh về đường hô hấp, tim mạch, đột quỵ và nhiều bệnh mãn tính khác liên quan đến ô nhiễm không khí. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, việc giảm ô nhiễm không khí không chỉ nâng cao chất lượng cuộc sống mà còn giúp giảm đáng kể chi phí y tế, tăng năng suất lao động và kéo dài tuổi thọ của người dân.
LEZ cũng góp phần xây dựng hệ thống giao thông đô thị hiện đại. Khi việc sử dụng phương tiện cá nhân phát thải cao bị hạn chế, chính quyền sẽ có thêm động lực đầu tư phát triển xe buýt điện, tàu điện đô thị, đường dành cho xe đạp và hạ tầng đi bộ. Một hệ thống giao thông công cộng thuận tiện sẽ giúp giảm ùn tắc giao thông, tiết kiệm thời gian đi lại, giảm tiêu hao nhiên liệu và nâng cao hiệu quả vận hành của toàn đô thị.
Từ góc độ kinh tế, nhiều ý kiến lo ngại LEZ có thể làm tăng chi phí đối với doanh nghiệp và người dân trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, xét về lâu dài, lợi ích mang lại lớn hơn nhiều so với chi phí đầu tư ban đầu. Không khí sạch hơn đồng nghĩa với sức khỏe cộng đồng được cải thiện, chi phí khám chữa bệnh giảm, năng suất lao động tăng và sức hấp dẫn của đô thị đối với nhà đầu tư, khách du lịch cũng được nâng cao. Các thành phố xanh, sạch và hiện đại luôn có lợi thế cạnh tranh trong thu hút đầu tư chất lượng cao và nguồn nhân lực trình độ cao.
Việc triển khai LEZ còn tạo động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Các doanh nghiệp sẽ tăng cường đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, phương tiện điện, hệ thống quản lý giao thông thông minh và các giải pháp số phục vụ quản lý phát thải. Đây là cơ hội để phát triển các ngành công nghiệp mới như sản xuất pin, tái chế pin, vật liệu xanh, hạ tầng sạc điện và các dịch vụ liên quan đến chuyển đổi năng lượng.
Bên cạnh lợi ích về môi trường và kinh tế, LEZ còn góp phần thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về giảm phát thải khí nhà kính. Việt Nam đã đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc giảm phát thải trong lĩnh vực giao thông – một trong những ngành phát thải lớn – có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. LEZ sẽ là công cụ hữu hiệu hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp, phù hợp với xu thế phát triển của thế giới.
Tuy nhiên, để LEZ phát huy hiệu quả, cần có lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương. Trước hết, cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn khí thải rõ ràng, đồng bộ với quy chuẩn quốc gia và có cơ chế giám sát minh bạch. Đồng thời, cần đầu tư hệ thống camera, thiết bị nhận diện phương tiện, cơ sở dữ liệu số và nền tảng quản lý thông minh nhằm kiểm soát hiệu quả việc ra vào vùng phát thải thấp.
Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ người dân và doanh nghiệp chuyển đổi phương tiện. Những chương trình ưu đãi tín dụng, giảm lệ phí trước bạ, hỗ trợ đổi xe cũ lấy xe mới hoặc khuyến khích sử dụng phương tiện điện sẽ giúp giảm bớt gánh nặng tài chính trong giai đoạn chuyển đổi. Song song với đó là mở rộng mạng lưới trạm sạc, bảo đảm hạ tầng đáp ứng nhu cầu sử dụng xe điện ngày càng tăng.
Một yếu tố quan trọng khác là nâng cao nhận thức cộng đồng. Người dân cần hiểu rằng LEZ không nhằm gây khó khăn cho việc đi lại mà hướng đến xây dựng môi trường sống trong lành hơn cho tất cả mọi người. Công tác tuyên truyền cần được thực hiện thường xuyên, kết hợp với việc công khai các kết quả cải thiện chất lượng không khí để tạo sự đồng thuận xã hội.
Sự phối hợp giữa các bộ, ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân sẽ quyết định thành công của LEZ. Việc xây dựng cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và huy động nguồn lực xã hội sẽ giúp quá trình triển khai diễn ra hiệu quả, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế.
Triển khai vùng phát thải thấp không chỉ là một giải pháp quản lý giao thông hay kiểm soát ô nhiễm không khí, mà còn là bước chuyển quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam. LEZ góp phần xây dựng các đô thị xanh, nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy đổi mới công nghệ, phát triển kinh tế xanh và thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính. Với lộ trình phù hợp, chính sách đồng bộ và sự đồng thuận của toàn xã hội, LEZ sẽ trở thành động lực quan trọng giúp các đô thị Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, văn minh, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới tương lai phát triển bền vững.
