UBND TP.HCM vừa công bố danh mục hồ, ao, đầm, phá không được san lấp, thu hút sự quan tâm của giới quy hoạch và quản lý đô thị. Danh mục trải rộng trên nhiều khu vực của thành phố sau sắp xếp địa giới hành chính, từ khu vực trung tâm đến các địa bàn Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây.
Nếu như danh mục công bố năm 2023 chỉ ghi nhận 8 ao, hồ thuộc diện bảo vệ, thì quy mô lần này đã được mở rộng đáng kể. Từ những hồ điều hòa nằm giữa khu dân cư đến các hồ chứa, đầm và phá ven biển, TP.HCM hiện sở hữu hệ thống mặt nước đa dạng hơn, phản ánh cách tiếp cận ngày càng toàn diện đối với tài nguyên nước trong bối cảnh không gian phát triển đô thị được mở rộng.
Danh mục được rà soát và công bố định kỳ 5 năm một lần không chỉ bao gồm các thủy vực nhỏ trong khu dân cư mà còn có nhiều hồ chứa quy mô lớn, giữ vai trò điều tiết nguồn nước và duy trì cân bằng sinh thái.
Tại khu vực Bình Dương trước đây, hồ Đá Bàn có diện tích mặt nước khoảng 1,36 triệu m2, dung tích gần 5,9 triệu m3 nước, là một trong những hồ chứa lớn được đưa vào diện bảo vệ. Hồ Cần Nôm có dung tích gần 7,5 triệu m3, phục vụ điều tiết và cấp nước tưới.
Ở khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây, hồ Sông Ray có diện tích mặt nước hơn 19,2 triệu m2, dung tích khoảng 215,36 triệu m3; hồ Đá Đen rộng khoảng 6,61 triệu m2 với dung tích 33,4 triệu m3; hồ Đá Bàng có diện tích khoảng 2,14 triệu m2 và dung tích 11,35 triệu m3.
Trong khi đó, khu vực TP.HCM trước đây có hai thủy vực được đưa vào danh mục không được san lấp gồm ao cá Hương Tràm (phường Tân Thuận, quận 7 cũ), rộng khoảng 45.000 m2, phục vụ du lịch và giải trí; cùng ao Song Tân (phường Tân Hưng, quận 7 cũ) với diện tích hơn 94.000 m2, phục vụ chỉnh trang đô thị.
Tính chung trên toàn địa bàn, khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây có số lượng lớn nhất với 48 ao, hồ, đầm được đưa vào danh mục; tiếp đến là Bình Dương với 17 thủy vực và TP.HCM trước đây với 2 thủy vực.
Nhiều năm qua, quá trình đô thị hóa nhanh đã khiến không ít ao hồ và vùng trũng tự nhiên dần thu hẹp hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng. Trong khi đó, các nghiên cứu về quản lý đô thị đều chỉ ra rằng những không gian chứa nước tự nhiên có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng chống chịu của đô thị trước mưa lớn, triều cường và tác động của biến đổi khí hậu.
Với TP.HCM, đô thị thường xuyên chịu áp lực ngập úng trong mùa mưa, các hồ, ao, đầm tự nhiên được xem như những khoảng đệm của hệ thống thoát nước. Khi lượng mưa tăng cao hoặc xuất hiện triều cường, các không gian này góp phần chia sẻ áp lực cho hạ tầng kỹ thuật, đồng thời duy trì cân bằng thủy văn cho khu vực.
Từ góc độ quy hoạch, việc xác lập danh mục thủy vực được bảo vệ cho thấy thành phố đang từng bước chuyển từ tư duy quản lý từng mặt nước riêng lẻ sang tiếp cận theo mạng lưới, coi hệ thống mặt nước là một phần của cấu trúc đô thị.
Cùng với giao thông, cấp nước, thoát nước hay năng lượng, nhiều đô thị trên thế giới đã đưa sông, hồ và vùng ngập nước vào nhóm hạ tầng xanh - hạ tầng sinh thái. Xu hướng này ngày càng được nhấn mạnh trong các chiến lược phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, khi các yếu tố tự nhiên được ưu tiên gìn giữ như một giải pháp hỗ trợ điều tiết nước, cải thiện vi khí hậu và nâng cao chất lượng môi trường sống.
Đối với TP.HCM, lợi thế ấy trở nên rõ nét hơn sau khi địa giới hành chính được mở rộng. Bên cạnh mạng lưới sông ngòi và kênh rạch vốn có, thành phố hơn 16 triệu dân hiện có thêm nhiều hồ chứa, đầm, phá và vùng mặt nước tự nhiên phân bố trên phạm vi rộng.
Những không gian này mang giá trị môi trường, đồng thời mở ra cơ hội hình thành các hành lang sinh thái kết nối giữa khu vực đô thị và các vùng tự nhiên. Đây cũng là yếu tố được nhiều đồ án quy hoạch hiện đại xem là nền tảng để nâng cao chất lượng sống và hướng tới phát triển bền vững.
Trong bối cảnh quỹ đất ngày càng thu hẹp, việc giữ lại các không gian mặt nước tự nhiên cũng đồng nghĩa với việc bảo lưu dư địa cho những giải pháp thích ứng dài hạn. Không ít đô thị trên thế giới đã phải bỏ ra nguồn lực lớn để phục hồi các hồ nước, vùng ngập hay dòng chảy từng bị lấp bỏ nhằm xử lý các vấn đề về ngập úng và môi trường.
Hơn nữa, chủ động đưa 67 thủy vực vào diện bảo vệ ở giai đoạn hiện nay vì thế được kỳ vọng sẽ góp phần hạn chế những rủi ro tương tự trong tương lai, đồng thời cho thấy định hướng phát triển đô thị hài hòa hơn giữa hạ tầng kỹ thuật và các giá trị tự nhiên vốn có.
