Thương mại Việt Nam sau cột mốc 1.000 tỷ USD: Làm sao gia tăng giá trị nội địa?

Kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu vượt 1.000 tỷ USD đánh dấu bước tiến mới của thương mại Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, đằng sau quy mô giao thương ngày càng lớn là những bài toán về chi phí, năng lực cạnh tranh, khả năng tận dụng FTA và tỷ lệ giá trị gia tăng được giữ lại trong nước. Khi thương mại toàn cầu tiếp tục biến động, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng dòng chảy hàng hóa mà còn phải nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng.
thuong-mai-1795018647.jpg
Thương mại Việt Nam trước cơ hội mở rộng và sức ép nâng cao giá trị nội địa.

Triển vọng tăng trưởng đi cùng áp lực từ chi phí và chuỗi cung ứng

Mốc 1.000 tỷ USD không đơn thuần phản ánh sự gia tăng về quy mô xuất nhập khẩu mà còn cho thấy mức độ gắn kết ngày càng sâu của Việt Nam với nền kinh tế thế giới. Theo số liệu của Cục Thống kê, trong tháng 10/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 122,03 tỷ USD, tăng 47,4% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 10 tháng, con số này lên tới 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3%.

Trong đó, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%, còn nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD, tăng 37,4%. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với 159,4 tỷ USD, trong khi Trung Quốc giữ vị trí nguồn cung hàng hóa lớn nhất, đạt 212,46 tỷ USD.

Đáng chú ý, tốc độ mở rộng thương mại đang có xu hướng nhanh hơn qua từng giai đoạn. Nếu Việt Nam cần hơn một thập kỷ để đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu từ 100 tỷ USD năm 2007 lên 500 tỷ USD vào năm 2019, thì chỉ trong 7 năm tiếp theo, quy mô giao thương đã tăng gấp đôi.

Kết quả này đến từ sự mở rộng năng lực sản xuất, dòng vốn đầu tư nước ngoài, sự phát triển của công nghiệp chế biến, chế tạo và khả năng khai thác các hiệp định thương mại tự do. Tính đến tháng 10/2026, Việt Nam đã tham gia 19 FTA. Cùng với đó, vốn FDI đăng ký trong 10 tháng đạt gần 55 tỷ USD, mức cao nhất trong vòng 17 năm, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 51,6%.

Đây là những nền tảng quan trọng để thương mại Việt Nam tiếp tục tăng trưởng, nhất là khi nhu cầu đối với các sản phẩm công nghệ đang gia tăng trên phạm vi toàn cầu. Nhóm hàng điện tử, máy tính, máy móc, thiết bị, phụ tùng và điện thoại, linh kiện hiện đóng góp hơn một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu. Làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và công nghệ bán dẫn được kỳ vọng tiếp tục tạo thêm dư địa cho các ngành hàng này.

Khảo sát 22 doanh nghiệp sản xuất điện tử đang hoạt động tại Việt Nam, Navigos Search ghi nhận 82% đơn vị có kế hoạch mở rộng nhân sự trong 12 tháng tới. Nhu cầu tuyển dụng không chỉ tập trung ở lao động trực tiếp mà còn mở rộng sang kỹ sư quản lý chất lượng và chuyên gia nghiên cứu, phát triển (R&D).

Sự dịch chuyển của cơ cấu hàng hóa cũng kéo theo yêu cầu mới đối với logistics. Trong tháng 11, Federal Express bổ sung 567 tấn năng lực chuyên chở mỗi tuần trên các tuyến kết nối khu vực châu Á - Thái Bình Dương với Mỹ nhằm đáp ứng nhu cầu vận chuyển chất bán dẫn, máy chủ và linh kiện phục vụ ngành AI. Bà Ee-Hui Tan, Giám đốc Khai thác FedEx Việt Nam và Campuchia, cho biết doanh nghiệp cần năng lực chuyên chở ổn định để hỗ trợ quá trình mở rộng hoạt động tại những thị trường lớn.

Không chỉ được hỗ trợ bởi dòng vốn đầu tư và nhu cầu hàng hóa công nghệ, triển vọng thương mại Việt Nam còn được củng cố bởi tâm lý tích cực của cộng đồng doanh nghiệp. Theo báo cáo chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) mới nhất của S&P Global, các nhà sản xuất trong nước vẫn lạc quan về sản lượng trong 12 tháng tới. Tâm lý kinh doanh đạt mức cao nhất trong 8 tháng, dù chưa trở lại trạng thái tích cực như trước khi xung đột Iran bùng phát.

thuong-mai-1795018832.jpg
Doanh nghiệp lạc quan về triển vọng tăng trưởng thương mại Việt Nam trong thời gian tới.

Cùng chiều hướng này, Khảo sát Thương mại Toàn cầu 2026 do HSBC thực hiện trên 10.000 lãnh đạo cấp cao tại 26 thị trường cho thấy Việt Nam và Philippines là hai nền kinh tế có mức độ lạc quan cao nhất về thương mại quốc tế. Có tới 94% doanh nghiệp Việt Nam dự báo hoạt động thương mại sẽ tăng trưởng trong hai năm tới, cao hơn mức bình quân toàn cầu 86%.

Đáng chú ý, 97% doanh nghiệp trong nước đánh giá những biện pháp ứng phó với bất ổn và gián đoạn thương mại đã triển khai mang lại hiệu quả. Có 90% cho biết việc điều chỉnh chuỗi cung ứng giúp cải thiện dòng tiền và vốn lưu động, cao hơn đáng kể mức 78% trên toàn cầu. Tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam đang sử dụng ít nhất một FTA cũng lên tới 99,6%, so với 95% trên phạm vi thế giới.

Tuy nhiên, khả năng thích ứng tốt không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã giải quyết được những sức ép về chi phí và thị trường. Khảo sát HSBC cho thấy thuế quan là yếu tố gây áp lực lớn nhất đối với cơ cấu chi phí của doanh nghiệp Việt Nam, được 52% đơn vị đề cập, cao hơn mức 43% toàn cầu. Chi phí năng lượng đứng tiếp theo với tỷ lệ 49%, so với 44% trên thế giới.

Trên bình diện quốc tế, áp lực này còn thể hiện rõ hơn khi 68% doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết tổng chi phí đã tăng, trong khi 72% dự báo xu hướng này tiếp tục kéo dài trong hai năm tới. Nhu cầu vốn lưu động cũng gia tăng tại 59% doanh nghiệp kể từ năm 2025. Đặc biệt, 92% nhận định tình trạng chậm trễ hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng có thể ảnh hưởng đến doanh thu trong hai năm tiếp theo.

Để bảo vệ biên lợi nhuận, doanh nghiệp đang tập trung cải thiện năng suất, đàm phán lại điều kiện với nhà cung cấp và điều chỉnh phương án phân bổ chi phí. Trên thế giới, 53% doanh nghiệp ưu tiên nâng cao hiệu quả hoạt động, 43% lựa chọn thương lượng lại thỏa thuận với nhà cung cấp. Xu hướng đa dạng hóa nguồn cung, bảo đảm năng lượng và tối ưu hóa tuyến vận chuyển cũng ngày càng phổ biến.

Tại Việt Nam, dù gần như toàn bộ doanh nghiệp đã sử dụng ít nhất một FTA, vẫn có 97% cho biết tồn tại những trở ngại khiến họ chưa thể khai thác các hiệp định này trên quy mô rộng hơn. Điều đó cho thấy việc ký kết và tham gia các thỏa thuận thương mại mới chỉ là điều kiện ban đầu. Khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục chứng nhận và yêu cầu của nhà nhập khẩu mới quyết định mức độ hưởng lợi thực tế.

Nhận định về diễn biến sản xuất, ông Andrew Harker, Giám đốc Kinh tế tại S&P Global Market Intelligence, cho biết số lượng đơn đặt hàng mới tăng trong tháng 10 nhưng tốc độ đã chậm lại so với tháng trước. "Trong khi các công ty cho đến nay đã có thể duy trì sự cải thiện, họ sẽ cần có một môi trường thuận lợi hơn để tăng trưởng trong những tháng tới", ông nhận định.

Bên cạnh chi phí, thiếu hụt lao động có kỹ năng cũng là trở ngại đáng chú ý. Khảo sát của Navigos Search cho thấy hơn một nửa số doanh nghiệp điện tử được hỏi đang chịu áp lực cao hoặc rất cao trong tuyển dụng. Có 73% dự báo lao động trực tiếp sẽ là nhóm nhân sự khó tuyển nhất trong 3-5 năm tới, tiếp đến là kỹ sư, chuyên gia R&D với 50% và kỹ sư tự động hóa với 36%.

Ở góc độ rộng hơn, thương mại toàn cầu cũng đang có những chuyển biến theo hướng tạo thuận lợi cho hoạt động xuyên biên giới. Báo cáo Giám sát Thương mại công bố ngày 17/11 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cho biết, trong nửa đầu năm 2026, các thành viên tổ chức này đã triển khai 466 biện pháp tạo thuận lợi thương mại mới, vượt tổng số 391 biện pháp được thực hiện trong cả năm 2025. Đáng chú ý, các biện pháp hỗ trợ xuất khẩu bao phủ lượng hàng hóa trị giá 570 tỷ USD, cao gấp hơn 5 lần mức 102 tỷ USD của năm trước.

Tổng Giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala đánh giá những biện pháp này đã giúp doanh nghiệp ứng phó với các gián đoạn và duy trì hoạt động lưu thông hàng hóa qua biên giới. Bà nhấn mạnh việc duy trì môi trường thương mại mở, minh bạch và có khả năng dự báo là yếu tố thiết yếu để thúc đẩy tăng trưởng, đồng thời nâng cao sức chống chịu của hệ thống thương mại đa phương.

Đối với Việt Nam, cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa hải quan, ứng dụng công nghệ số và kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý sẽ góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí cho doanh nghiệp. Đây cũng là những điều kiện quan trọng để tận dụng tốt hơn cơ hội từ các FTA và xu hướng mở cửa thương mại.

Bài toán lớn hơn là giữ lại giá trị trong nước

Dù quy mô giao thương liên tục mở rộng, một vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn là kim ngạch xuất nhập khẩu không đồng nghĩa với giá trị kinh tế mà Việt Nam thực sự tạo ra. Con số hơn 1.000 tỷ USD phản ánh tổng giá trị hàng hóa đi qua biên giới, trong khi một phần đáng kể nguyên liệu, linh kiện và thiết bị phục vụ sản xuất vẫn phải nhập khẩu.

xuat-khau-1795018916.jpg
Hoạt động xuất khẩu vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên liệu, linh kiện và thiết bị nhập khẩu.

Thực tế, nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt 452,74 tỷ USD trong 10 tháng, chiếm 90,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây là động lực quan trọng của thương mại, song cũng cho thấy nền kinh tế phụ thuộc lớn vào hoạt động sản xuất công nghiệp và mạng lưới cung ứng quốc tế.

Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu (AEF 2026), bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Cụm quốc gia Ngân hàng Thế giới phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, chỉ ra khu vực FDI hiện chiếm tới 73% kim ngạch xuất khẩu. "Quá ít giá trị được doanh nghiệp và người lao động Việt Nam giữ lại", bà nhận định.

Nhận xét này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận đối với tăng trưởng xuất khẩu. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng và giá trị hàng hóa bán ra nước ngoài, Việt Nam cần chú trọng hơn đến tỷ lệ nội địa hóa, khả năng tham gia của doanh nghiệp trong nước và mức độ làm chủ công nghệ trong từng công đoạn sản xuất.

Cục Thống kê cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực sản xuất nội địa, gia tăng hàm lượng giá trị gia tăng do doanh nghiệp Việt Nam tạo ra. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ mở rộng nhà xưởng mà còn phải đầu tư cho nghiên cứu, phát triển, quản trị, tự động hóa và đào tạo nguồn nhân lực có trình độ.

Một vấn đề khác được ông Fazurin Jamaludin, Trưởng đại diện Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) tại Việt Nam và Lào, lưu ý tại AEF 2026 là xu hướng suy giảm gần đây của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). Đây là chỉ tiêu phản ánh hiệu quả sản xuất thông qua việc sử dụng vốn và lao động, đồng thời chịu tác động từ đổi mới công nghệ, cải tiến phương thức quản lý và chất lượng nhân lực.

Theo chuyên gia IMF, tình trạng này có liên quan đến nhiều nguyên nhân, trong đó có việc một số doanh nghiệp gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn và nguồn lực chưa được phân bổ đồng đều. "Đây là lĩnh vực cải cách về cơ cấu cần được ưu tiên", ông nói.

Như vậy, sau dấu mốc 1.000 tỷ USD, thách thức của thương mại Việt Nam không còn chỉ nằm ở việc duy trì tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu. Quan trọng hơn là chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào gia công, lắp ráp và nguồn lực bên ngoài sang nền sản xuất có năng lực công nghệ, khả năng tự chủ và sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp nội địa.

Khi các tiêu chuẩn xanh, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và quy định thương mại quốc tế ngày càng khắt khe, chất lượng tăng trưởng sẽ trở thành thước đo quan trọng. Một nền thương mại bền vững cần có thị trường xuất khẩu đa dạng, chuỗi cung ứng ít phụ thuộc hơn, doanh nghiệp nội địa đủ sức tham gia mạng lưới sản xuất toàn cầu và hoạt động sản xuất gắn với trách nhiệm môi trường.

FTA (Free Trade Agreement) là Hiệp định Thương mại Tự do. Đây là một thỏa thuận kinh tế giữa hai hoặc nhiều quốc gia (hoặc khu vực thuế quan độc lập) nhằm cắt giảm hoặc xóa bỏ hoàn toàn các rào cản thương mại như thuế quan, hạn ngạch nhập khẩu và các biện pháp hạn chế khác. 

Đăng ký đặt báo