Thương mại điện tử mở lối cho đặc sản vùng cao tiếp cận thị trường lớn
Sự phát triển của thương mại điện tử đang tạo thêm kênh tiêu thụ cho nông sản địa phương, nhất là những sản phẩm trước đây chủ yếu phụ thuộc vào thương lái và thị trường truyền thống. Thông qua các phiên livestream, đặc sản vùng cao có thể tiếp cận người tiêu dùng ở nhiều tỉnh, thành phố, qua đó mở rộng đầu ra và từng bước xây dựng thương hiệu trên môi trường số.
Tại Hội nghị Xã thương mại điện tử toàn quốc năm 2026 diễn ra ngày 11/11, bà Vũ Thị Bích Hồng, chủ kênh TikTok Shop Cô Ba Hồng, chia sẻ những kết quả tích cực trong quá trình kết nối nông sản Lai Châu với người tiêu dùng. Sau hơn một năm triển khai, gần 600 tấn khoai sâm đã được tiêu thụ thông qua kênh trực tuyến, góp phần đưa khoai sâm Sìn Hồ đến gần hơn với thị trường cả nước. Bên cạnh đó, khoảng 100 tấn miến dong Bình Lư cũng tìm được đầu ra chỉ trong 4 tháng, cùng nhiều đơn hàng hoa Tết và đặc sản địa phương khác.
Những kết quả này cho thấy nếu được kết nối với hệ thống phân phối và quảng bá phù hợp, nông sản vùng cao hoàn toàn có khả năng mở rộng thị trường thông qua các nền tảng số. Đặc biệt, sự tham gia của những nhà sáng tạo nội dung (KOL, KOC) đang góp phần đưa sản phẩm đến gần người tiêu dùng hơn bằng cách giới thiệu câu chuyện về vùng trồng, quy trình sản xuất và đặc trưng văn hóa địa phương.
Nhà sáng tạo nội dung Hoàng Văn Khoa (PewPew) cho biết, cộng đồng sáng tạo nội dung sẵn sàng đồng hành cùng các địa phương trong việc quảng bá sản phẩm. Theo anh, bên cạnh thu nhập, việc được giới thiệu đặc sản, vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất và những giá trị văn hóa gắn với quê hương cũng là động lực để các nhà sáng tạo nội dung tham gia lâu dài.
Tuy nhiên, những kết quả tích cực bước đầu chưa đồng nghĩa với việc thương mại điện tử đã trở thành kênh tiêu thụ ổn định tại các địa bàn miền núi. Thực tế triển khai tại một số xã cho thấy khoảng cách đáng kể giữa khả năng tạo ra đơn hàng và năng lực đáp ứng đơn hàng.
Ông Nguyễn Bá Kiện, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Bình Lư, cho biết sau khoảng một năm được TikTok Shop hỗ trợ, địa phương đã đào tạo được 20 nhà bán hàng trực tuyến, trong đó có 8 người duy trì doanh thu ổn định. Dù vậy, việc bảo đảm nguồn hàng để tổ chức livestream thường xuyên vẫn là trở ngại. Nguồn cung chưa đều khiến người bán và nhà sáng tạo nội dung khó duy trì hoạt động quảng bá liên tục.
Tại Mường Ảng (Điện Biên), tiềm năng phát triển thương mại điện tử cũng khá lớn khi địa phương có hơn 2.100 ha cà phê, trong đó khoảng 1.800 ha đã bước vào thời kỳ thu hoạch. Xã hiện có khoảng 18 sản phẩm OCOP và đang hoàn thiện hồ sơ cho 10 sản phẩm khác. Dẫu vậy, phần lớn người dân vẫn tiêu thụ cà phê tươi theo phương thức truyền thống, trong khi chưa hình thành được kênh bán hàng trực tuyến đủ ổn định.
Bà Hà Thị Thanh Tâm, Chủ tịch UBND xã Mường Ảng, cho biết một số hộ đã tiếp cận các video hướng dẫn bán hàng trên mạng nhưng vẫn gặp khó khi đăng tải sản phẩm, quản lý đơn hàng và vận hành gian hàng. Các khoản phí phải trả trên sàn, đặc biệt là chi phí quảng cáo, cũng khiến nhiều hộ còn dè dặt khi tham gia.
Logistics và năng lực vận hành quyết định hiệu quả bán hàng trực tuyến
Nếu khâu tiếp cận khách hàng đã có sự hỗ trợ từ các nền tảng và cộng đồng sáng tạo nội dung thì vận chuyển, bảo quản vẫn là mắt xích yếu trong chuỗi tiêu thụ nông sản vùng cao. Đây cũng là nguyên nhân khiến một số sản phẩm dù bán được với số lượng lớn nhưng chưa thể bảo đảm chất lượng khi đến tay người mua.
Theo ông Nguyễn Bá Kiện, chi phí vận chuyển từ miền núi kết hợp với các khoản phí trên sàn khiến giá bán nông sản địa phương khó cạnh tranh với sản phẩm ở những khu vực có điều kiện giao thương thuận lợi hơn. Đáng chú ý, sau mỗi phiên livestream, khi lượng đơn hàng tăng nhanh, nhiều hộ chưa có đủ nhân lực và phương tiện để đóng gói, xử lý đơn kịp thời.
Một nhà sáng tạo nội dung từng gặp trường hợp đơn hàng mận phải mất khoảng một tuần mới đến tay khách hàng. Khi nhận được sản phẩm, số mận đã bị thối, lên men, khiến người mua phản ánh trực tiếp với người giới thiệu sản phẩm trên livestream. Điều này cho thấy rủi ro từ khâu giao nhận không chỉ gây thiệt hại cho người sản xuất mà còn ảnh hưởng đến uy tín của người bán và những cá nhân tham gia quảng bá.
Bà Vũ Thị Bích Hồng cũng đề cập khó khăn về thời gian vận chuyển nông sản từ Lai Châu đến các thị trường xa như TP.HCM, có đơn hàng cần tới một tuần mới hoàn tất giao nhận. Với những mặt hàng tươi sống, thời gian vận chuyển kéo dài cùng điều kiện bảo quản chưa phù hợp có thể làm suy giảm chất lượng sản phẩm, khiến lợi thế về giá và sự hấp dẫn từ hoạt động livestream không còn nhiều ý nghĩa.
Trước thực trạng này, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho rằng các địa phương cần lựa chọn những sản phẩm có nguồn cung ổn định để phát triển kinh doanh trực tuyến. Cùng với đó, bao bì, nhãn hàng và phương thức bảo quản phải được chuẩn hóa trước khi đưa sản phẩm lên sàn. Đối với những địa bàn có các hộ sản xuất phân bố rải rác, việc bố trí điểm tập kết chung sẽ giúp đơn vị vận chuyển thuận lợi hơn trong quá trình thu gom hàng hóa.
Ở góc độ nền tảng, ông Nguyễn Lâm Thanh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ TikTok Việt Nam, cho biết một phần phí người bán phải trả được sử dụng cho các chương trình quảng bá, giảm giá và hỗ trợ người mua. TikTok cũng triển khai các chương trình đào tạo, hỗ trợ phí sàn và hoa hồng cho người bán tại các phường, xã. Tuy nhiên, hỗ trợ từ nền tảng cần đi cùng khả năng tự vận hành của người kinh doanh để tránh tình trạng phụ thuộc vào các chương trình đồng hành ban đầu.
Định hướng phát triển thương mại điện tử tại tuyến cơ sở vì thế không thể chỉ dừng ở việc hướng dẫn người dân mở tài khoản hay đưa sản phẩm lên sàn. Bộ Công Thương đặt trọng tâm vào việc hình thành chuỗi liên kết đồng bộ từ sản xuất, thanh toán đến giao nhận, đồng thời tăng cường kiểm soát để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn đề nghị mỗi xã cần bố trí đầu mối phụ trách thương mại điện tử, nắm bắt số liệu thực tế và xác định những sản phẩm có lợi thế để tập trung hỗ trợ. Các sàn thương mại điện tử cùng đơn vị cung cấp dịch vụ cần hướng dẫn hợp tác xã, hộ kinh doanh và người dân từng bước làm chủ hoạt động bán hàng trực tuyến.
Theo mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa kinh doanh trên các nền tảng thương mại điện tử, đồng thời 60% số xã, đơn vị hành chính có thương nhân bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ trực tuyến. Cùng với đó là kế hoạch đào tạo kỹ năng thương mại điện tử cho một triệu lượt người.
Để những mục tiêu này đi vào thực chất, hiệu quả của mô hình xã thương mại điện tử cần được đánh giá bằng khả năng duy trì hoạt động kinh doanh sau khi kết thúc hỗ trợ. Số lượng gian hàng được mở hay số phiên livestream được tổ chức chỉ phản ánh kết quả ban đầu. Quan trọng hơn là người dân có duy trì được đơn hàng, bảo đảm chất lượng sản phẩm và tạo ra doanh thu ổn định hay không.
