Lấy điều kiện từng tiểu vùng làm cơ sở tổ chức sản xuất
Ngày 11/11, tại Cần Thơ, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) tổ chức hội thảo tham vấn phương pháp xây dựng quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp theo tiểu vùng. Nội dung trao đổi tập trung vào việc cụ thể hóa Quyết định 4043 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đồng thời thảo luận định hướng nhân rộng trong giai đoạn 2027–2030.
Đại diện 6 tỉnh, thành phố gồm Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau và Tây Ninh cùng các cơ quan chuyên môn, hợp tác xã, doanh nghiệp đã tham gia thảo luận. Trọng tâm của hội thảo không phải phân bổ ngay chỉ tiêu diện tích cho từng địa phương, mà hướng đến thống nhất phương pháp đánh giá hiện trạng, xác định điều kiện thực hiện và xây dựng lộ trình phù hợp với đặc điểm sản xuất của từng khu vực.
Theo số liệu IRRI tổng hợp đến tháng 8/2026, diện tích tham gia Đề án đã đạt khoảng 421.000 ha. Tuy nhiên, số diện tích đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp mới vào khoảng 68.000 ha, tương đương 16%. Khoảng cách này cho thấy việc tham gia Đề án và thực hiện trọn vẹn các yêu cầu về quy trình sản xuất là hai cấp độ khác nhau. Vì vậy, mở rộng quy mô cần đi kèm với khả năng đáp ứng thực chất của từng vùng canh tác.
PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, cho rằng cần thay đổi trọng tâm đánh giá kết quả Đề án, thay vì chỉ quan tâm đến tổng diện tích đã triển khai. Theo ông, điều quan trọng là xác định được bao nhiêu héc-ta thực sự đạt các tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh. Từ đó, ông đề xuất cách tiếp cận "chất lượng trước, quy mô sau": những khu vực đã đáp ứng điều kiện có thể triển khai sớm, trong khi các địa bàn còn hạn chế cần nhận diện đúng khó khăn để có phương án đầu tư phù hợp.
Yêu cầu này càng có ý nghĩa khi ĐBSCL không phải một vùng sản xuất đồng nhất. Sự khác biệt giữa khu vực phù sa ngọt, đất phèn, vùng ngập và dải ven biển chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn khiến khả năng áp dụng kỹ thuật cũng có những giới hạn riêng. Bên cạnh các vùng chuyên canh lúa, những mô hình kết hợp như lúa - tôm, lúa - cá cũng đặt ra yêu cầu điều chỉnh quy trình theo điều kiện sinh thái và phương thức tổ chức sản xuất.
Trên cơ sở Quyết định 4043, các chuyên gia thống nhất định hướng duy trì những nguyên tắc, tiêu chí chung, đồng thời nghiên cứu giải pháp triển khai linh hoạt theo từng nhóm điều kiện. Các nội dung cần được xem xét bao gồm lựa chọn giống, thời vụ, phương thức gieo sạ, cơ giới hóa, quản lý dinh dưỡng, nước tưới, bảo vệ thực vật, thu hoạch, sau thu hoạch và xử lý phụ phẩm. Chẳng hạn, tại vùng đất phèn, việc điều tiết nước cần tính đến nguy cơ phát sinh bất lợi khi rút nước quá sâu; còn khu vực ven biển phải ưu tiên lịch thời vụ và khả năng kiểm soát nguồn nước trước diễn biến độ mặn.
Từ góc độ địa phương, bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ cho biết, dù mục tiêu nhân rộng đã được xác định, việc chuyển hóa thành kế hoạch cụ thể ở từng tiểu vùng và cấp xã vẫn cần tiếp tục hoàn thiện. Thành phố đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực cán bộ kỹ thuật cơ sở, phát triển dịch vụ cơ giới hóa và tăng cường phối hợp giữa hợp tác xã với doanh nghiệp để xác định thứ tự ưu tiên, phân bổ nguồn lực sát thực tế.
Ông Trần Vĩnh Nghi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Cần Thơ, thông tin Thành phố đang đẩy mạnh mở rộng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, phấn đấu đạt khoảng 170.000 ha vào năm 2030 theo lộ trình đã đăng ký với Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Đồng bộ kỹ thuật, liên kết chuỗi để tạo giá trị trên từng héc-ta
Bên cạnh việc phân vùng và hoàn thiện quy trình, khả năng tổ chức thực hiện đồng bộ trên đồng ruộng là yếu tố quyết định hiệu quả giảm phát thải. Theo ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), Đề án 1 triệu ha không bắt đầu từ những giải pháp hoàn toàn mới mà được xây dựng trên nền tảng nhiều chương trình cải tiến sản xuất lúa đã triển khai trong hàng chục năm qua.
Từ các phương thức thâm canh, tăng vụ, ngành lúa gạo từng bước tiếp cận những tiến bộ kỹ thuật như “3 giảm, 3 tăng”, “1 phải, 5 giảm”. Các chương trình cánh đồng lớn, Dự án Chuyển đổi nông nghiệp bền vững (VnSAT) cùng nhiều dự án hợp tác trong nước và quốc tế cũng góp phần hình thành nền tảng về tổ chức sản xuất, sử dụng đầu vào và nâng cao hiệu quả canh tác. Chương trình canh tác lúa thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính do Công ty CP Phân bón Bình Điền triển khai cũng phát triển từ những kinh nghiệm này.
Điểm khác biệt của Đề án hiện nay là các giải pháp được đặt trong một quy trình có tính liên kết, chú trọng hơn đến quản lý nguồn nước và xử lý rơm rạ. Đây là hai khâu có ảnh hưởng trực tiếp đến lượng phát thải trên ruộng lúa. Trong đó, tưới ngập khô xen kẽ được xem là biện pháp quan trọng nhằm điều chỉnh chế độ nước, còn việc thu gom, sử dụng rơm rạ hợp lý góp phần hạn chế phát thải và gia tăng giá trị phụ phẩm.
Dù vậy, ông Lê Thanh Tùng lưu ý rằng kỹ thuật chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai trên phạm vi đồng ruộng một cách thống nhất. Nếu các hộ trong cùng khu vực áp dụng những phương thức khác nhau, kết quả chung sẽ khó đạt như kỳ vọng. Do đó, công tác tổ chức sản xuất phải đi cùng tuyên truyền, hướng dẫn và tạo sự đồng thuận giữa các nông hộ, thay vì chỉ tập trung chuyển giao quy trình riêng lẻ.
Từ thực tiễn triển khai mô hình, ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Phân bón Bình Điền, đánh giá việc tổ chức trình diễn tại nhiều vùng sinh thái trước khi nhân rộng là hướng đi cần thiết. Bởi cùng một giải pháp nhưng hiệu quả có thể khác nhau tùy thuộc vào loại đất, số vụ canh tác, giống lúa và điều kiện sản xuất của người dân. Ngay cả việc xử lý rơm rạ cũng không thể áp dụng một phương thức duy nhất: có địa bàn thuận lợi thu gom, đưa rơm ra khỏi ruộng, nhưng một số nơi lại gặp trở ngại về điều kiện tổ chức và dịch vụ.
Theo ông Tâm, mục tiêu giảm phát thải cần được thống nhất, song phương thức triển khai phải tính đến đặc điểm từng địa phương. Qua các mô hình Bình Điền phối hợp với hệ thống khuyến nông thực hiện, việc áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật đã ghi nhận mức giảm phát thải trên 40% so với phương thức canh tác thông thường được sử dụng để đối chiếu. Cùng với đó, nông dân giảm được lượng giống, phân bón và chi phí sản xuất.
Từ kết quả này, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng nghiên cứu đối với vật tư đầu vào, hướng đến nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng và cải thiện sức khỏe đất. Bình Điền đang phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế nghiên cứu ứng dụng vi sinh vật, trong đó có việc tìm kiếm các chủng phù hợp nhằm hạn chế phát thải khí metan trên ruộng lúa. Hoạt động thử nghiệm cũng được triển khai cùng đơn vị khuyến nông tại Tây Ninh, kết hợp đo đạc thực tế qua các vụ sản xuất. Những kết quả ban đầu được đánh giá khả quan, song vẫn cần tiếp tục kiểm chứng để xác định rõ mức đóng góp của sản phẩm trong điều kiện áp dụng cùng một quy trình canh tác.
Ở góc độ doanh nghiệp, định hướng “xanh hóa từ nhà máy đến ruộng vườn” cũng đang được Bình Điền thúc đẩy thông qua chuyển đổi năng lượng, phát triển sản phẩm ứng dụng công nghệ sinh học và vi sinh. Cách tiếp cận này cho thấy giảm phát thải không chỉ nằm ở thao tác canh tác mà cần được xem xét xuyên suốt chuỗi cung ứng vật tư và sản xuất nông nghiệp.
Tuy nhiên, để những thay đổi kỹ thuật được duy trì lâu dài, bài toán lợi ích kinh tế của người trồng lúa vẫn cần được đặt ở vị trí trung tâm. Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (TP. Cần Thơ), cho biết nông dân thường quan tâm trước hết đến chi phí đầu tư, năng suất, thu nhập và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Muốn triển khai đồng bộ trên diện tích lớn, hợp tác xã cần có máy móc, dịch vụ kỹ thuật và sự liên kết ổn định với doanh nghiệp. Khi hiệu quả được chứng minh qua nhiều vụ, người dân mới có thêm cơ sở để duy trì phương thức sản xuất mới.
Cùng với tổ chức sản xuất, việc thống nhất phương pháp đo lường và xác minh kết quả cũng là yêu cầu quan trọng trong giai đoạn tiếp theo. Tại hội thảo, các đại biểu trao đổi về công cụ MRV (đo lường – báo cáo – xác minh), ViRiCert và phương thức đánh giá đạt hoặc không đạt theo Quy trình 4043. Đây là cơ sở để dữ liệu giữa các địa phương có thể được tổng hợp, đối chiếu và kiểm chứng. Atlas 1 triệu ha cũng được giới thiệu như công cụ số hóa thông tin về đất đai, nguồn nước, mùa vụ, cơ giới hóa, mức độ áp dụng kỹ thuật, giảm phát thải và liên kết chuỗi giá trị từ cấp tỉnh đến xã, hợp tác xã.
Sau hội thảo, VIETRISA, IRRI và các đối tác sẽ tiếp tục hoàn thiện khung nguyên tắc, biểu mẫu và phương pháp đánh giá dùng chung. Các địa phương có trách nhiệm rà soát dữ liệu, xác định mức độ sẵn sàng của từng tiểu vùng, xã và hợp tác xã để xây dựng lộ trình cụ thể cho từng năm trong giai đoạn 2027–2030.
Theo ông Lê Thanh Tùng, bên cạnh tiến bộ kỹ thuật, Đề án cần được hỗ trợ bằng hệ thống thủy lợi, hạ tầng sản xuất và năng lực tổ chức của người dân. Khi nông dân chủ động nguồn nước, tiếp cận được máy móc và sử dụng vật tư phù hợp, các giải pháp giảm phát thải mới có thể phát huy hiệu quả trên diện rộng. Trong khi đó, ông Phan Văn Tâm nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm tác động môi trường trong một vài vụ sản xuất mà còn phải bảo vệ độ phì nhiêu của đất, duy trì khả năng canh tác lâu dài.
