Việc hình thành và vận hành sàn giao dịch carbon trong nước vừa được Chính phủ đặt vào khuôn khổ pháp lý cụ thể, với những quy định chặt chẽ nhằm bảo đảm minh bạch, an toàn cho thị trường. Đáng chú ý, các hành vi thao túng giá hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon không chỉ dừng ở mức xử phạt hành chính mà còn có thể bị xử lý hình sự, tùy theo mức độ vi phạm.
Theo Nghị định số 29 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 19/1, sàn giao dịch carbon trong nước được tổ chức với đầy đủ các hoạt động từ đăng ký, cấp mã, chuyển quyền sở hữu, lưu ký, giao dịch cho đến thanh toán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đủ điều kiện. Nghị định cũng phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan trong quản lý, giám sát và vận hành sàn giao dịch này.
Các loại hàng hóa được phép giao dịch trên hệ thống giao dịch carbon bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon theo quy định tại Nghị định số 06 năm 2022 của Chính phủ về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 119 năm 2025. Trước khi đưa vào lưu ký và giao dịch, toàn bộ hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Đây được xem là bước “chốt chặn” quan trọng nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả năng kiểm soát nguồn cung trên thị trường carbon.
Nghị định số 29 cũng quy định rõ nguyên tắc tham gia giao dịch. Mỗi chủ thể chỉ được sử dụng một tài khoản giao dịch chứng khoán tại thành viên giao dịch carbon, tuân thủ pháp luật về chứng khoán. Hoạt động giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon phải được tách bạch, độc lập với các hoạt động giao dịch khác, qua đó hạn chế rủi ro lẫn lộn dòng tiền và tài sản.
Về điều kiện giao dịch, các chủ thể tham gia chỉ được đặt lệnh mua khi đã có đủ tiền trong tài khoản và chỉ được đặt lệnh bán khi sở hữu đủ hạn ngạch phát thải khí nhà kính hoặc tín chỉ carbon tương ứng. Thành viên giao dịch carbon có trách nhiệm theo dõi chặt chẽ số dư tiền và số dư hạn ngạch, tín chỉ của khách hàng, đồng thời kiểm tra tính đầy đủ, chính xác của thông tin đặt lệnh trước khi đưa vào hệ thống. Sau khi giao dịch được xác lập, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội sẽ cung cấp kết quả giao dịch cho Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam để thực hiện thanh toán theo quy định.
Điểm nhấn đáng chú ý của Nghị định là các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm. Theo đó, nếu các chủ thể tham gia giao dịch có hành vi câu kết, lôi kéo người khác mua bán, sử dụng các phương thức giao dịch bất hợp pháp hoặc tung tin đồn sai sự thật, cung cấp thông tin sai lệch nhằm thao túng giá hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch carbon trong nước, thì tùy theo tính chất và mức độ vi phạm sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Trường hợp lợi dụng sự cố hoặc lỗ hổng của hệ thống công nghệ thông tin để chiếm đoạt hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ carbon cũng thuộc nhóm hành vi bị xử lý nghiêm.
Không dừng lại ở đó, nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại, tổ chức hoặc cá nhân vi phạm còn phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường theo quy định của pháp luật. Việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này sẽ được áp dụng theo các quy định hiện hành của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, bảo đảm tính răn đe và công bằng cho thị trường.
Bên cạnh khung pháp lý về giao dịch và xử lý vi phạm, Nghị định số 29 cũng nêu rõ lộ trình xây dựng và vận hành sàn giao dịch carbon trong nước. Trong giai đoạn thí điểm, kéo dài đến hết ngày 31/12/2028, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội sẽ không thu phí cung cấp dịch vụ trên sàn giao dịch carbon. Từ ngày 1/1/2029, các đơn vị này sẽ bắt đầu thu phí theo quy định của pháp luật.
Với việc chính thức có hiệu lực từ ngày 19/1, Nghị định số 29 được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý đồng bộ, góp phần hình thành một thị trường carbon minh bạch, hiệu quả, đồng thời ngăn chặn các hành vi trục lợi, thao túng giá, bảo đảm mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính và phát triển bền vững.
