Sau nhiều năm chuẩn bị, thị trường carbon trong nước đã chính thức có nền tảng pháp lý đầy đủ, tạo tiền đề cho việc vận hành đồng bộ và minh bạch trong giai đoạn tới. Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 được xem là bước đi then chốt, khép lại khoảng trống pháp lý quan trọng nhất, đồng thời định hình rõ cách thức tổ chức, giao dịch và quản lý thị trường carbon tại Việt Nam.
Với 6 chương, 35 điều, Nghị định 29 không chỉ quy định chi tiết về mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, mà còn xác lập rõ mô hình sàn giao dịch tập trung, cơ chế thanh toán, vai trò của các chủ thể tham gia và lộ trình triển khai đến năm 2029. Đây được coi là “xương sống” cho quá trình hình thành thị trường carbon nội địa, hướng tới mục tiêu vận hành toàn diện và gắn kết với các cam kết giảm phát thải của Việt Nam.
Một trong những nội dung đáng chú ý nhất là việc lựa chọn mô hình sàn giao dịch carbon tập trung, công khai và chịu sự giám sát chặt chẽ của Nhà nước. Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) được giao nhiệm vụ tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện lưu ký, thanh toán; còn Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) đảm nhận vai trò giám sát chung đối với toàn thị trường. Cách phân công này cho thấy thị trường carbon được đặt trong khuôn khổ quản lý tương tự thị trường tài chính, nhưng vẫn có những cơ chế riêng phù hợp với đặc thù của loại hàng hóa mới.
Hàng hóa được phép giao dịch trên sàn bao gồm hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon đáp ứng điều kiện theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung). Toàn bộ quy trình, từ chuyển quyền sở hữu, lưu ký đến thanh toán, đều được tiêu chuẩn hóa, nhằm bảo đảm tính minh bạch, khả năng truy xuất và kiểm soát rủi ro trong suốt vòng đời của mỗi đơn vị carbon.
Khác với thị trường chứng khoán cơ sở hay phái sinh, sàn giao dịch carbon không áp dụng cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Thay vào đó, việc thanh toán được thực hiện theo nguyên tắc “giao - nhận đồng thời” giữa tiền và hạn ngạch hoặc tín chỉ, xử lý riêng lẻ cho từng giao dịch. Điều này đồng nghĩa với việc bên mua phải có đủ tiền khi đặt lệnh, còn bên bán phải sở hữu đầy đủ hạn ngạch hoặc tín chỉ tương ứng. Cách tiếp cận này được đánh giá là thận trọng, phù hợp với một thị trường còn ở giai đoạn đầu, đặt yếu tố an toàn và kỷ luật lên hàng đầu.
Song song với mô hình giao dịch, Nghị định 29 cũng thiết lập cơ chế đăng ký tập trung và cấp mã trong nước như một điều kiện bắt buộc trước khi đưa hàng hóa carbon lên sàn. Toàn bộ hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon phải được đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Bộ sẽ ghi nhận đầy đủ thông tin về loại hàng hóa, chủ sở hữu, số lượng nắm giữ, đồng thời cấp mã định danh thống nhất cho từng đơn vị carbon. Danh sách mã và tổ chức sở hữu sau đó được chuyển sang VSDC và HNX để phục vụ hoạt động lưu ký, giao dịch và thanh toán.
Cơ chế này không chỉ giúp ngăn chặn tình trạng trùng lặp hay gian lận, mà còn tạo ra cơ sở dữ liệu tập trung, phục vụ công tác quản lý, thống kê và hoạch định chính sách trong dài hạn. Đây được xem là nền tảng kỹ thuật quan trọng để thị trường carbon vận hành minh bạch và có thể mở rộng trong tương lai.
Theo quy định, các tổ chức, doanh nghiệp sở hữu hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon không được trực tiếp giao dịch trên sàn, mà phải thông qua thành viên giao dịch carbon là các công ty chứng khoán đủ điều kiện. Mỗi chủ thể chỉ được mở một tài khoản giao dịch và một tài khoản lưu ký, qua đó hạn chế nguy cơ thao túng và bảo đảm tính minh bạch. Đặc biệt, hoạt động giao dịch carbon được tách bạch hoàn toàn với giao dịch chứng khoán: từ tài khoản, hạch toán đến theo dõi số dư đều quản lý riêng, không được bù trừ chéo hay sử dụng chung tài sản.
Thị trường carbon trong nước sẽ được triển khai theo lộ trình đã nêu tại Quyết định 232 về “Thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam”. Giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết ngày 31/12/2028, trong đó HNX, VSDC và VNX không thu phí dịch vụ, nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp làm quen với cơ chế mới. Từ ngày 1/1/2029, thị trường bước vào giai đoạn vận hành chính thức trên phạm vi toàn quốc, với các cơ chế thị trường được áp dụng đầy đủ hơn, trong đó có khả năng chuyển dần từ phân bổ miễn phí sang đấu giá hạn ngạch phát thải.
