OCOP không dừng ở một sản phẩm được công nhận
Việt Nam có hàng nghìn sản vật gắn với những vùng đất, cộng đồng và nghề truyền thống khác nhau. Chè, cà phê, mật ong, miến dong, trái cây, dược liệu, thực phẩm chế biến, đồ thủ công mỹ nghệ hay các sản phẩm du lịch cộng đồng đều chứa đựng những giá trị riêng biệt.
OCOP ra đời đã tạo thêm một phương thức để khai thác những giá trị đó. Nếu trước đây nhiều sản phẩm chỉ được biết đến trong phạm vi làng xã hoặc một địa phương thì nay có cơ hội tiếp cận hệ thống phân phối rộng hơn. Nhưng cần xác định rõ: OCOP là điểm khởi đầu, không phải đích đến của thương mại hóa sản phẩm.
Một sản phẩm được công nhận OCOP chưa đồng nghĩa với việc sản phẩm đó đã có thương hiệu mạnh, thị trường ổn định hay khả năng cạnh tranh cao. Giá trị thực sự chỉ được khẳng định khi sản phẩm bán được, khách hàng quay lại mua, doanh nghiệp có lợi nhuận, người sản xuất có thu nhập và chuỗi giá trị được duy trì bền vững. Vì vậy, giai đoạn phát triển tiếp theo cần đặt trọng tâm vào thương mại hóa sản phẩm OCOP.
Từ “đặc sản” thành hàng hóa
Khác biệt lớn nhất giữa một sản vật địa phương và một sản phẩm thương mại nằm ở tính ổn định. Một đặc sản có thể ngon trong một mùa vụ, nhưng sản phẩm thương mại phải duy trì được chất lượng trong nhiều lô hàng. Một cơ sở sản xuất có thể làm thủ công vài trăm sản phẩm, nhưng khi thị trường tăng nhu cầu, phải có khả năng mở rộng mà không làm mất bản sắc và chất lượng. Điều đó đòi hỏi OCOP phải gắn với tổ chức lại sản xuất.
Vùng nguyên liệu phải được quy hoạch phù hợp; quy trình sản xuất phải được chuẩn hóa; chất lượng phải được kiểm soát; bao bì, nhãn mác và truy xuất nguồn gốc phải minh bạch. Đặc biệt, cần xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Trong chuỗi đó, nông dân là chủ thể tạo ra nguyên liệu; hợp tác xã có vai trò tổ chức sản xuất; doanh nghiệp đảm nhiệm chế biến, thương mại và phát triển thị trường. Nhà khoa học cung cấp công nghệ, còn Nhà nước tạo môi trường chính sách và hỗ trợ hạ tầng. Khi các mắt xích hoạt động đồng bộ, sản phẩm OCOP mới có thể chuyển từ quy mô nhỏ sang hàng hóa có sức cạnh tranh.
Chất lượng quyết định khả năng đi xa
Thị trường ngày nay không còn dễ tính. Người tiêu dùng quan tâm ngày càng nhiều đến an toàn thực phẩm, nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, thành phần sản phẩm và trách nhiệm của doanh nghiệp đối với môi trường. Do đó, chất lượng phải là “giấy thông hành” của sản phẩm OCOP.
Không thể xây dựng thương hiệu lâu dài bằng bao bì đẹp nhưng chất lượng không ổn định. Cũng không thể cạnh tranh trên thị trường bằng câu chuyện vùng miền nếu sản phẩm thiếu thông tin minh bạch.
Các chủ thể OCOP cần quan tâm đồng thời đến nhiều yếu tố: tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, vệ sinh trong sản xuất, thời hạn bảo quản, thiết kế bao bì, nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, với những sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu, việc đáp ứng các tiêu chuẩn của từng thị trường cần được chuẩn bị ngay từ khâu sản xuất, thay vì chỉ thực hiện khi đã có đơn hàng.
Bao bì và thương hiệu – “bộ mặt” của sản phẩm
Một hạn chế của nhiều sản phẩm địa phương là chất lượng sản phẩm có thể tốt nhưng hình thức thương mại chưa tương xứng. Trong siêu thị, cửa hàng đặc sản hay trên các sàn thương mại điện tử, khách hàng không có điều kiện tiếp xúc trực tiếp với người sản xuất. Họ quyết định mua dựa nhiều vào hình ảnh, thông tin và mức độ tin cậy của sản phẩm.
Vì vậy, bao bì không đơn thuần để chứa đựng sản phẩm mà còn là một phương tiện truyền tải thương hiệu. Một thiết kế tốt cần thể hiện được bản sắc vùng miền nhưng đồng thời phải hiện đại, dễ nhận diện và phù hợp với từng nhóm khách hàng. Tên sản phẩm, logo, câu chuyện thương hiệu, thông tin vùng nguyên liệu, hướng dẫn sử dụng và mã truy xuất cần được thể hiện rõ ràng.
Đối với OCOP, đây là nơi giá trị văn hóa có thể chuyển hóa thành giá trị thương mại. Một sản phẩm mang câu chuyện về vùng đất, con người, nghề truyền thống và phương thức sản xuất đặc biệt sẽ dễ tạo dấu ấn hơn một sản phẩm chỉ có tên gọi chung chung.
Thương mại điện tử mở rộng thị trường
Nếu thương mại truyền thống giúp sản phẩm OCOP đi từ làng ra phố thì thương mại điện tử có thể giúp sản phẩm đi xa hơn nữa. Một hợp tác xã ở vùng núi trước đây có thể chỉ bán sản phẩm trong huyện hoặc tỉnh. Nhưng với nền tảng số, sản phẩm có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều tỉnh, thành và từng bước hướng tới thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, đưa sản phẩm lên môi trường số không đơn giản là chụp ảnh rồi đăng bán. Chủ thể OCOP cần xây dựng nội dung giới thiệu chuyên nghiệp, hình ảnh chất lượng, thông tin sản phẩm rõ ràng, giá bán hợp lý và đặc biệt là năng lực xử lý đơn hàng, đóng gói, giao nhận và chăm sóc khách hàng.
Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực số cho các hợp tác xã, hộ sản xuất và doanh nghiệp nông thôn. Mã QR, truy xuất nguồn gốc, cơ sở dữ liệu sản phẩm và các công cụ phân tích thị trường cũng cần được sử dụng nhiều hơn. Khi dữ liệu được số hóa, nhà sản xuất có thể hiểu rõ hơn khách hàng đang mua gì, ở đâu, vào thời điểm nào và sản phẩm nào có khả năng tăng trưởng.
OCOP cần gắn với chuỗi phân phối
Sản phẩm tốt nhưng không có thị trường thì chưa thể trở thành sản phẩm thương mại thành công. Đây là điểm mà nhiều chủ thể OCOP cần đặc biệt quan tâm. Thay vì chỉ tham gia hội chợ, triển lãm hoặc các chương trình xúc tiến thương mại theo từng đợt, cần xây dựng mạng lưới phân phối ổn định. Sản phẩm có thể được đưa vào hệ thống siêu thị, cửa hàng tiện ích, cửa hàng nông sản sạch, trung tâm đặc sản vùng miền, nhà hàng, khách sạn và các kênh thương mại điện tử.
Một hướng đi khác là gắn OCOP với du lịch. Du khách đến một địa phương có thể trải nghiệm quy trình sản xuất, thưởng thức sản phẩm và mua hàng ngay tại vùng nguyên liệu. Khi đó, du lịch trở thành một kênh quảng bá và tiêu thụ hiệu quả. Đặc biệt, những sản phẩm có câu chuyện văn hóa rõ nét có thể trở thành quà tặng du lịch, giúp mở rộng thị trường mà không cần đầu tư quá lớn vào hệ thống bán lẻ truyền thống.
Không chạy theo số lượng
Một nguy cơ trong phát triển OCOP là quá chú trọng số lượng sản phẩm được công nhận mà chưa quan tâm đầy đủ đến sức sống thương mại sau công nhận. Thước đo quan trọng hơn phải là doanh thu, khả năng duy trì thị trường, mức tăng giá trị sản phẩm, thu nhập của người sản xuất và khả năng mở rộng chuỗi liên kết.
Một sản phẩm OCOP có thể chưa cần sản xuất với quy mô rất lớn nhưng phải có thị trường rõ ràng. Một sản phẩm khác có thể có sản lượng lớn nhưng nếu phụ thuộc vào một vài khách hàng hoặc một mùa vụ thì vẫn tiềm ẩn rủi ro. Do đó, mỗi địa phương cần lựa chọn những sản phẩm thực sự có lợi thế để đầu tư chiều sâu. Không phải sản phẩm nào cũng cần phát triển thành thương hiệu quốc gia; nhưng những sản phẩm có lợi thế đặc biệt cần được hỗ trợ để trở thành “đại diện” cho vùng đất.
Hướng tới sản phẩm OCOP xanh và bền vững
Thương mại hiện đại ngày càng coi trọng yếu tố môi trường. Vì vậy, sản phẩm OCOP cũng cần chuyển dần sang mô hình sản xuất xanh. Nguồn nguyên liệu phải được khai thác hợp lý; chất thải trong sản xuất cần được giảm thiểu và tái sử dụng; bao bì cần từng bước thân thiện với môi trường; năng lượng và nước phải được sử dụng tiết kiệm.
Đặc biệt, nông nghiệp tuần hoàn có thể trở thành nền tảng để nâng cao giá trị cho nhiều sản phẩm OCOP. Phụ phẩm từ trồng trọt và chăn nuôi có thể được tái sử dụng làm phân bón, thức ăn hoặc nguyên liệu cho các sản phẩm khác. Khi sản phẩm vừa có chất lượng, vừa có câu chuyện về môi trường và trách nhiệm cộng đồng, khả năng chinh phục những nhóm khách hàng mới sẽ lớn hơn.
Để OCOP trở thành thương hiệu thương mại
OCOP đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới. Từ việc khuyến khích mỗi địa phương phát hiện và phát triển sản phẩm, trọng tâm cần chuyển sang nâng cao năng lực cạnh tranh và thương mại hóa. Muốn vậy, cần một tư duy xuyên suốt: sản xuất phải bắt đầu từ thị trường, chất lượng phải được kiểm soát từ vùng nguyên liệu, thương hiệu phải được xây dựng từ bản sắc và thương mại phải được tổ chức bằng chuỗi giá trị.
Khi sản phẩm OCOP được chuẩn hóa, số hóa, xanh hóa và kết nối tốt với hệ thống phân phối, giá trị của nó sẽ không còn giới hạn trong phạm vi một xã hay một huyện. OCOP khi ấy không chỉ là “mỗi xã một sản phẩm”, mà có thể trở thành mỗi vùng một thương hiệu, mỗi sản phẩm một câu chuyện và mỗi chuỗi giá trị một cơ hội nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn.
Đó chính là con đường để đặc sản địa phương bước vào thị trường hiện đại: giữ được hồn cốt vùng miền nhưng mang dáng dấp của một sản phẩm thương mại chuyên nghiệp, đủ chất lượng để cạnh tranh và đủ bản sắc để không bị hòa lẫn.
