
Chuyển dịch công nghệ, nâng cao năng lực tự chủ
Ngành thép đang đối mặt với áp lực chuyển đổi sâu rộng khi mục tiêu tăng trưởng sản xuất phải song hành với yêu cầu bảo vệ môi trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo các thống kê quốc tế, hoạt động sản xuất thép bằng công nghệ lò cao truyền thống phát sinh khoảng 1,8-2 tấn CO2 cho mỗi tấn sản phẩm. Với quy mô sản xuất toàn cầu vượt 1,8 tỷ tấn mỗi năm, lĩnh vực này hiện đóng góp khoảng 7-9% tổng lượng khí nhà kính phát thải trên thế giới.
Áp lực giảm phát thải càng trở nên rõ rệt khi các thị trường xuất khẩu lớn liên tục nâng cao tiêu chuẩn môi trường. Đáng chú ý, từ ngày 1/1/2026, Liên minh châu Âu (EU) chính thức triển khai đầy đủ Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM), khiến các nhà sản xuất thép ngoài khối phải tính toán kỹ hơn chi phí phát thải trong hoạt động xuất khẩu. Điều này đặt doanh nghiệp Việt Nam trước yêu cầu sớm kiểm soát dấu chân carbon, đầu tư công nghệ sạch và minh bạch hóa dữ liệu môi trường nếu muốn duy trì khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.
Trong nước, yêu cầu chuyển đổi cũng được thể hiện trong Chiến lược phát triển ngành thép đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 261/QĐ-TTg ngày 9/2/2026. Theo định hướng này, sản lượng thép thô được kỳ vọng tăng bình quân 7-8% mỗi năm, đạt khoảng 25-26 triệu tấn vào năm 2030. Sản lượng thép thành phẩm dự kiến đạt 32-33 triệu tấn, tăng trưởng bình quân 5,5-6,5%/năm, trong khi mức tiêu thụ bình quân đầu người đạt 270-280 kg/năm. Ngành thép trong nước phấn đấu đáp ứng 80-85% nhu cầu nội địa và từng bước nâng tỷ trọng xuất khẩu. Tầm nhìn đến năm 2050, sản lượng thép thành phẩm dự kiến đạt 75-80 triệu tấn mỗi năm, hướng tới đáp ứng tối đa nhu cầu trong nước và mở rộng hiện diện trên thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, tăng trưởng về quy mô không phải mục tiêu duy nhất. Với sản lượng khoảng 30 triệu tấn mỗi năm, ngành thép Việt Nam đã đáp ứng được phần lớn nhu cầu ở một số phân khúc phổ thông, nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu đối với thép chất lượng cao, thép đặc chủng và các sản phẩm phục vụ công nghiệp chế tạo chuyên sâu. Trong khi đó, thép xây dựng và những mặt hàng thông dụng lại chịu sức ép cạnh tranh từ nguồn cung quốc tế đang dư thừa.
Bài toán đặt ra vì thế là thay đổi cơ cấu sản phẩm, nâng cao hàm lượng công nghệ và giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Chiến lược phát triển ngành thép định hướng ưu tiên các dự án hiện đại, sản xuất thép xanh, thép hợp kim, thép phục vụ cơ khí chế tạo, giao thông, năng lượng và công nghiệp hỗ trợ. Đồng thời, doanh nghiệp cần tăng cường nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ, cải thiện chất lượng sản phẩm theo tiêu chuẩn quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Xu hướng chuyển đổi cơ cấu sản phẩm đang được phản ánh qua các dự án đầu tư mới của doanh nghiệp thép. Tại Tập đoàn Hòa Phát, Tổng Giám đốc Nguyễn Việt Thắng cho biết doanh nghiệp tập trung phát triển những dòng sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao thông qua dự án Nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất tại Quảng Ngãi.

Dự án có công suất thiết kế 700.000 tấn mỗi năm, tổng vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, hướng tới cung cấp sản phẩm cho các công trình trọng điểm quốc gia. Theo kế hoạch, những sản phẩm ray đường sắt tốc độ cao đầu tiên dự kiến ra lò trong quý I/2027. Bên cạnh đó, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng sản xuất thép dẹt và các dòng thép chất lượng cao phục vụ cơ khí chế tạo, đóng tàu, năng lượng và những lĩnh vực công nghiệp chuyên sâu.
Tại Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên (TISCO), Phó Tổng Giám đốc Hà Tuấn Hưng cho biết việc phát triển thép chuyên dụng cho các ngành đóng tàu, giao thông, cơ khí, quốc phòng và thép mạ kim loại phục vụ hạ tầng năng lượng là hướng đi quan trọng để đa dạng hóa danh mục sản phẩm, gia tăng giá trị sản xuất. Doanh nghiệp cũng chú trọng liên kết với các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo nhằm kết nối hoạt động nghiên cứu, phát triển sản phẩm với quá trình sản xuất và ứng dụng thực tiễn.
Cùng với chuyển dịch sản phẩm, yêu cầu giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên, tận dụng năng lượng và tăng cường giám sát môi trường cũng được đặt ra trong quá trình tổ chức sản xuất. Đây là những yếu tố ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.
Một trong những đơn vị sớm chú trọng hướng đi này là Thép Miền Nam. Doanh nghiệp lựa chọn công nghệ lò điện hồ quang (EAF) trong sản xuất, cho phép giảm đáng kể lượng CO2 phát sinh so với công nghệ lò cao truyền thống, đặc biệt khi sử dụng thép phế liệu làm nguyên liệu đầu vào. Việc tiếp cận công nghệ này từ sớm tạo điều kiện để doanh nghiệp thích ứng với các yêu cầu môi trường ngày càng nghiêm ngặt.
Song song với đầu tư thiết bị, Thép Miền Nam xây dựng hệ thống quản lý sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc tế, bao gồm ISO 9001 về quản lý chất lượng và ISO 14001 về quản lý môi trường. Doanh nghiệp cũng triển khai ISO 50001:2018 nhằm kiểm soát và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn, qua đó giảm tiêu hao đầu vào và hạn chế phát thải trong quá trình vận hành.
Đáng chú ý, hoạt động cải tiến kỹ thuật được thúc đẩy từ chính đội ngũ lao động. Trong năm 2025, doanh nghiệp ghi nhận 18 sáng kiến, đề tài được công nhận với tổng giá trị khen thưởng hơn 211 triệu đồng. Các sáng kiến tập trung vào nâng cao hiệu suất thiết bị, tiết kiệm năng lượng và tối ưu chi phí vận hành. Cùng với đó, giải pháp ERP, IoT và phân tích dữ liệu được đưa vào quản trị sản xuất, giúp theo dõi tình trạng vận hành, nhận diện những khâu tiêu hao chưa hợp lý và cải thiện hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Những nỗ lực này góp phần đưa sản phẩm thép xây dựng Thép Miền Nam được vinh danh Thương hiệu Quốc gia Việt Nam năm 2024. Trong định hướng tiếp theo, doanh nghiệp tiếp tục đặt trọng tâm vào đổi mới công nghệ, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế tuần hoàn và mở rộng hợp tác quốc tế.
Không chạy đua sản lượng, cần củng cố sức cạnh tranh dài hạn
Dù các dự án đầu tư và chuyển đổi công nghệ đang mở ra hướng đi mới, quá trình tái cơ cấu ngành thép vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Sự phụ thuộc vào nguyên liệu, thiết bị và công nghệ nhập khẩu khiến doanh nghiệp dễ bị tác động khi giá đầu vào biến động hoặc chuỗi cung ứng quốc tế gián đoạn. Vì vậy, nâng cao năng lực tự chủ cần được triển khai đồng thời với phát triển nguồn nguyên liệu, đẩy mạnh tái chế, đổi mới công nghệ và xây dựng mạng lưới liên kết giữa các doanh nghiệp trong nước.

Tuy nhiên, tự chủ sản xuất không đồng nghĩa với việc nội địa hóa tất cả các sản phẩm bằng mọi giá. Tổng Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Kirby Đông Nam Á Võ Minh Nhựt lưu ý, hiệu quả phát triển ngành cần được nhìn nhận thông qua giá trị gia tăng, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng tiêu thụ sản phẩm, thay vì chỉ căn cứ vào công suất hay sản lượng. Theo đó, doanh nghiệp cần lựa chọn những lĩnh vực có lợi thế, có thị trường và đủ khả năng cạnh tranh để tập trung nguồn lực đầu tư.
Ở góc độ toàn ngành, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) Đinh Quốc Thái cho rằng doanh nghiệp cần tăng tốc ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, cải thiện năng lực quản trị và phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao. Các quyết định đầu tư phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của thị trường, tránh mở rộng công suất thiếu kiểm soát, dẫn đến dư thừa nguồn cung và kéo dài tình trạng cạnh tranh bằng giá.
Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, chính sách quản lý cũng cần tạo điều kiện cho ngành thép phát triển cân bằng. Việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật sẽ giúp doanh nghiệp có cơ sở đầu tư và phát triển những dòng sản phẩm mới. Đồng thời, cần hình thành thị trường tiêu thụ ổn định, nhất là đối với các sản phẩm thép phục vụ những dự án hạ tầng quy mô lớn. Chính sách bảo vệ hợp lý sản xuất trong nước cũng cần được cân nhắc hài hòa với lợi ích của các ngành sử dụng thép, bởi chi phí thép đầu vào quá cao có thể làm giảm sức cạnh tranh của lĩnh vực xây dựng, cơ khí chế tạo và nhiều ngành sản xuất khác.
Từ góc độ quản lý nhà nước, Quyền Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương) Chu Thắng Trung lưu ý nguy cơ dư thừa nguồn cung thép trên thế giới, cùng xu hướng gia tăng công suất sản xuất trong nước, đòi hỏi doanh nghiệp phải thận trọng khi quyết định đầu tư mới. Cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống dữ liệu ngành đồng bộ, nâng cao khả năng cảnh báo sớm nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại tại các thị trường xuất khẩu, qua đó giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị phương án ứng phó.
Việc sử dụng hiệu quả các công cụ chống bán phá giá và chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại cũng có ý nghĩa trong việc hạn chế cạnh tranh không bình đẳng, bảo vệ hoạt động sản xuất trong nước.