Ngành hóa chất, phân bón tìm động lực tăng trưởng từ công nghệ xanh

Trước sức ép giảm phát thải, biến động nguồn nguyên liệu và những tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, ngành hóa chất, phân bón Việt Nam đang đẩy mạnh đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và tái sử dụng phụ phẩm. Quá trình chuyển đổi không chỉ hướng đến mục tiêu phát triển bền vững mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
nganh-hoa-chat-phan-bon-1795161069.webp
Ngành hóa chất, phân bón trước yêu cầu chuyển đổi mô hình sản xuất.

Xanh hóa sản xuất, đưa phụ phẩm trở lại chuỗi giá trị

Chuyển đổi xanh đang trở thành một trong những định hướng quan trọng trong chiến lược phát triển của ngành hóa chất Việt Nam. Không chỉ dừng ở việc kiểm soát chất thải và đáp ứng các quy chuẩn môi trường, doanh nghiệp đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất, từ lựa chọn nguyên liệu, sử dụng năng lượng đến xử lý và tái chế phụ phẩm. Đây cũng là hướng đi mà Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) kiên trì triển khai trong những năm qua.

Giai đoạn 2020 - 2025, Vinachem đã đưa các mục tiêu bảo vệ môi trường vào hoạt động quản trị và sản xuất trên toàn hệ thống. Tập đoàn tăng cường kiểm kê khí thải, theo dõi mức tiêu thụ năng lượng, hoàn thiện quy định về bảo vệ môi trường và yêu cầu các nhà máy dành tối thiểu 15% diện tích mặt bằng cho cây xanh. Cùng với đó, hoạt động đào tạo, tuyên truyền được duy trì nhằm nâng cao trách nhiệm môi trường của người lao động.

Một trong những trọng tâm của quá trình này là giảm phát thải khí nhà kính tại các cơ sở sản xuất có mức tiêu thụ năng lượng lớn. Các đơn vị thuộc diện kiểm kê đã thực hiện báo cáo phát thải và xây dựng kế hoạch giảm tối thiểu 5% lượng CO2 vào năm 2030 so với năm 2024.

Tại các nhà máy sản xuất đạm, công nghệ thu hồi CO2 được xem là giải pháp vừa hạn chế phát thải, vừa tạo thêm giá trị kinh tế. Công ty TNHH MTV Đạm Ninh Bình đã đầu tư hệ thống thu hồi, tinh chế khoảng 50% lượng CO2 phát sinh trong quá trình sản xuất để tạo ra CO2 lỏng có độ tinh khiết cao, phục vụ lĩnh vực thực phẩm và y tế. Hoạt động này không chỉ góp phần giảm lượng khí thải ra môi trường mà còn mang lại doanh thu hàng trăm tỷ đồng mỗi năm.

Tương tự, Công ty CP Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc tận dụng CO2 dư từ quá trình sản xuất urê, đồng thời nâng cấp hệ thống xử lý SO2 và lọc bụi tĩnh điện. Nhờ kiểm soát tốt hơn các nguồn phát thải, chất lượng khí thải tại các nhà máy được duy trì ổn định, nhiều năm không xảy ra sự cố môi trường nghiêm trọng.

Bên cạnh thu hồi khí thải, tiết kiệm năng lượng cũng được Vinachem xác định là giải pháp quan trọng để giảm chi phí và phát thải. Từ năm 2023, Tập đoàn đặt mục tiêu tiết giảm ít nhất 2% điện năng tiêu thụ mỗi năm tại các cơ sở sản xuất. Đến năm 2025, toàn bộ hệ thống chiếu sáng đã được chuyển đổi sang đèn LED. Nhiều doanh nghiệp thành viên đồng thời áp dụng tiêu chuẩn ISO 50001 và thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ để nhận diện những khâu còn lãng phí.

Việc thay đổi cơ cấu nhiên liệu cũng mang lại những kết quả đáng chú ý. Tại Công ty CP Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao, nhiên liệu FO sử dụng cho lò sấy NPK được thay thế bằng trấu và mùn cưa, giúp tiết giảm hơn 3.500 tấn FO mỗi năm. Công nghệ mới còn góp phần tiết kiệm khoảng 7.000 tấn than/năm, qua đó giảm đáng kể lượng khí CO₂ phát sinh. Trong khi đó, Công ty CP Cao su Đà Nẵng (DRC) triển khai điện mặt trời áp mái, còn Nhà máy Đạm Ninh Bình đưa vào vận hành hệ thống điện mặt trời công suất 3,8 MW từ đầu năm 2024.

Một hướng đi khác thể hiện rõ tư duy kinh tế tuần hoàn là tận dụng phụ phẩm công nghiệp làm nguyên liệu cho những ngành sản xuất khác. Điển hình là việc xử lý thạch cao phospho (PG) tại Công ty Cổ phần DAP - Vinachem ở Hải Phòng.

Trong quá trình sản xuất phân bón DAP, PG được tạo ra với khối lượng lớn. Trước đây, phần phụ phẩm này chủ yếu được lưu giữ tại các bãi chứa hoặc chuyển giao cho những đơn vị có nhu cầu xử lý. Trong khi đó, ngành xi măng Việt Nam vẫn phải nhập khẩu hơn 3 triệu tấn thạch cao mỗi năm để phục vụ sản xuất. Sự chênh lệch giữa nguồn phụ phẩm trong nước và nhu cầu nguyên liệu của ngành vật liệu xây dựng cho thấy dư địa đáng kể để hình thành chuỗi liên kết tái chế.

Từ năm 2024, DAP-Vinachem đã đưa vào vận hành dây chuyền xử lý PG ngay tại nhà máy. Thông qua các công đoạn lọc rửa, trung hòa và làm sạch, lượng P2O5 cùng florua còn tồn dư được thu hồi, đồng thời các chỉ tiêu kỹ thuật của sản phẩm được kiểm soát. Sau xử lý, PG đáp ứng Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 11833:2017 về thạch cao dùng làm phụ gia xi măng.

Nguồn nguyên liệu này tiếp tục được cung cấp cho Công ty Cổ phần Thạch cao Đình Vũ và Công ty Cổ phần Đầu tư Trường An Hải Phòng để chế biến thành thạch cao thành phẩm. Hai doanh nghiệp hiện có tổng công suất xử lý hơn 1,3 triệu tấn mỗi năm. Qua đó, một chuỗi cung ứng được hình thành từ khâu xử lý phụ phẩm, chế biến đến tiêu thụ tại các nhà máy xi măng.

Mô hình này cho thấy chất thải công nghiệp hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên nếu được đầu tư công nghệ và tổ chức liên kết phù hợp. Thay vì tiếp tục gia tăng áp lực lên các bãi lưu chứa, phụ phẩm từ sản xuất phân bón được đưa trở lại hoạt động công nghiệp, góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn thạch cao nhập khẩu.

Đổi mới công nghệ để nâng sức cạnh tranh dài hạn

Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, quá trình xanh hóa ngành hóa chất, phân bón vẫn diễn ra trong bối cảnh nhiều sức ép từ bên ngoài. Biến động địa chính trị, cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn và sự thay đổi của chuỗi cung ứng quốc tế đang ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nguyên liệu, chi phí vận chuyển và hoạt động sản xuất của doanh nghiệp.

nganh-phan-bon-1795161209.webp
Ngành hóa chất, phân bón chịu áp lực chuyển đổi xanh trước biến động thị trường và tiêu chuẩn môi trường.

Theo TS Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, những biến động về thương mại và địa chính trị khiến doanh nghiệp phải đối mặt với nguy cơ gián đoạn nguồn cung, chi phí logistics tăng và thời gian giao hàng kéo dài. Việc đa dạng hóa thị trường, nguyên liệu đầu vào vì thế trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm hạn chế rủi ro trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong khi đó, xu hướng phát thải ròng bằng 0, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường ngày càng nghiêm ngặt đang tạo ra những thay đổi căn bản đối với thị trường phân bón. Theo bà Nguyễn Thị Hiền, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau, thành viên Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam, “Ngành phân bón Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi thế giới chứng kiến nhiều biến động sâu sắc về địa chính trị, năng lượng, khí hậu, công nghệ và thương mại”.

Hiện Việt Nam có khoảng 790 cơ sở sản xuất phân bón vô cơ và hữu cơ, với nhu cầu tiêu thụ trong nước khoảng 10,5 - 11 triệu tấn mỗi năm. Mặc dù đã hình thành năng lực sản xuất đối với nhiều dòng sản phẩm chủ lực như urê, DAP, SA và NPK, ngành vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu một số nguyên liệu và sản phẩm. Điều này đặt ra yêu cầu vừa nâng cao khả năng tự chủ, vừa chuyển dịch cơ cấu sản xuất theo hướng hiện đại, thân thiện với môi trường.

Theo định hướng của Hiệp hội Phân bón Việt Nam, đến năm 2035, ngành sẽ phát triển dựa trên năm trụ cột: tự chủ, xanh, thông minh, liên kết và hội nhập. Trong đó, phát triển phân bón hữu cơ, phân bón vi sinh, ứng dụng công nghệ sạch và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp được xem là những giải pháp quan trọng. Không chỉ giúp giảm áp lực môi trường, các hướng đi này còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và gia tăng giá trị nông sản.

Với Vinachem, đổi mới công nghệ và chuyển đổi xanh tiếp tục là hai nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn 2026 - 2030, gắn với chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả hoạt động. Tập đoàn định hướng phát triển các dòng phân bón thế hệ mới, tăng cường truy xuất nguồn gốc, mở rộng tái chế chất thải và xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn tại các cơ sở sản xuất lớn.

Ông Phùng Ngọc Bộ, Trưởng Ban Kỹ thuật Vinachem, cho rằng chuyển đổi xanh không đơn thuần là yêu cầu về môi trường mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng cao hiệu suất sản xuất, gia tăng giá trị và cải thiện sức cạnh tranh. Thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam tại COP26, Vinachem đã ban hành Chương trình chuyển đổi xanh giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo lộ trình, đến năm 2030, Tập đoàn đặt mục tiêu giảm tối thiểu 5% lượng phát thải CO2 so với năm 2024, đồng thời nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên 5-10% tổng mức tiêu thụ năng lượng. Đến năm 2050, mức giảm phát thải CO2 hướng tới ít nhất 20% và tiến tới trung hòa carbon. Các giải pháp được ưu tiên gồm thay đổi nguyên liệu, nhiên liệu đầu vào, cải tiến thiết bị, tối ưu quy trình sản xuất và nghiên cứu ứng dụng điện mặt trời, sinh khối, hydro xanh, amoniac xanh.

Cùng định hướng này, Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo - Phú Mỹ) cũng xây dựng lộ trình phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Trong giai đoạn 2026 - 2030, doanh nghiệp tập trung thu hồi khí và nhiệt, nâng cấp thiết bị, phát triển điện mặt trời áp mái, khôi phục cụm thu hồi CO2 (CRU) tại Nhà máy Đạm Phú Mỹ và nghiên cứu sử dụng sinh khối để thay thế một phần khí tự nhiên. Về dài hạn, doanh nghiệp hướng đến ứng dụng hydro xanh, amoniac xanh, công nghệ thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS), kết hợp trồng rừng và tham gia thị trường tín chỉ carbon.

Tuy nhiên, rào cản lớn đối với quá trình chuyển đổi vẫn nằm ở chi phí đầu tư và khả năng tiếp nhận công nghệ. Theo ông Phùng Ngọc Bộ, doanh nghiệp phải đối mặt với nhu cầu vốn lớn, khó khăn khi tích hợp thiết bị mới vào dây chuyền hiện hữu và áp lực cạnh tranh về giá, nhất là khi chi phí sản xuất sản phẩm xanh còn cao. Do đó, ngành cần thêm các chính sách hỗ trợ về tín dụng xanh, ưu đãi thuế, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ để tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Ở góc độ quản lý, ông Phạm Huy Nam Sơn, Phó Cục trưởng Cục Hóa chất (Bộ Công Thương), nhận định xanh hóa ngành hóa chất là quá trình lâu dài, cần được triển khai đồng bộ với chiến lược phát triển công nghiệp. Theo ông, Luật Hóa chất năm 2025 tạo hành lang pháp lý cho việc phát triển ngành theo hướng an toàn, bền vững, khuyến khích hóa học xanh và kinh tế tuần hoàn. Những dự án sản xuất hydro, amoniac từ năng lượng tái tạo, khu công nghiệp chuyên ngành hóa chất và tổ hợp công trình hóa chất trọng điểm có thể tiếp cận các cơ chế ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt nếu đáp ứng điều kiện quy định.

Ông Sơn cũng cho biết Cục Hóa chất sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp để hoàn thiện thể chế, thúc đẩy hợp tác quốc tế và hỗ trợ đổi mới công nghệ. Đây là yếu tố cần thiết trong bối cảnh năng lực quản lý, trình độ công nghệ và nhận thức về hóa học xanh giữa các doanh nghiệp vẫn còn khoảng cách.

Đăng ký đặt báo