Quản lý bằng dữ liệu để nhận diện bất thường
Bảo hiểm thất nghiệp là chính sách an sinh có ý nghĩa quan trọng đối với người lao động khi mất việc, đồng thời góp phần ổn định thị trường lao động. Khi số lượng người tham gia và thụ hưởng ngày càng lớn, yêu cầu đặt ra không chỉ là giải quyết chế độ nhanh, thuận tiện mà còn phải bảo đảm Quỹ bảo hiểm thất nghiệp được sử dụng đúng đối tượng, đúng mục đích.
Thực tế cho thấy, nguy cơ trục lợi có thể xuất hiện từ nhiều khâu, như khai báo không chính xác tình trạng việc làm, lợi dụng việc chấm dứt hợp đồng để hưởng trợ cấp, hoặc phát sinh tình trạng thông tin giữa người lao động, doanh nghiệp và cơ quan quản lý chưa được cập nhật đồng bộ.
Trong bối cảnh đó, công nghệ số được kỳ vọng tạo ra một phương thức quản lý mới, chuyển từ kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu.
Luật Việc làm số 74/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đã đặt nền tảng cho việc xây dựng cơ sở dữ liệu về người lao động, trong đó thông tin được quản lý tập trung, thống nhất và có khả năng kết nối, đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và các hệ thống dữ liệu khác.
Đây là cơ sở quan trọng để từng bước hình thành hệ thống quản lý bảo hiểm thất nghiệp hiện đại. Thay vì chỉ dựa vào hồ sơ giấy hoặc thông tin do người lao động cung cấp, cơ quan chức năng có thể đối chiếu dữ liệu từ nhiều nguồn để xác định tình trạng việc làm, quá trình đóng bảo hiểm và điều kiện hưởng chế độ.
Khi dữ liệu được kết nối, những trường hợp có dấu hiệu bất thường cũng có thể được phát hiện sớm hơn. Chẳng hạn, thông tin về quá trình tham gia bảo hiểm, thời điểm chấm dứt hợp đồng, tình trạng việc làm và các dữ liệu liên quan nếu được cập nhật kịp thời sẽ giúp cơ quan giải quyết chế độ có thêm căn cứ kiểm tra trước khi chi trả.
Cách làm này không chỉ nhằm chống trục lợi mà còn giúp giảm áp lực cho cán bộ thực hiện chính sách. Những hồ sơ thông thường có thể được xử lý nhanh hơn, trong khi nguồn lực được tập trung vào các trường hợp có dấu hiệu rủi ro.
Luật Việc làm năm 2025 cũng xác định một trong những nguyên tắc của bảo hiểm thất nghiệp là thực hiện đơn giản, dễ dàng, thuận tiện, bảo đảm kịp thời và đầy đủ quyền lợi của người tham gia; đồng thời yêu cầu Quỹ bảo hiểm thất nghiệp được quản lý tập trung, thống nhất, công khai và minh bạch.
Từ số hóa thủ tục đến quản trị rủi ro
Một trong những thay đổi đáng chú ý của quá trình chuyển đổi số là dữ liệu không chỉ được sử dụng để giải quyết một hồ sơ cụ thể mà còn có thể trở thành công cụ phân tích, dự báo và cảnh báo rủi ro.
Nếu trước đây việc phát hiện sai phạm chủ yếu dựa vào kiểm tra hồ sơ hoặc hậu kiểm, thì với hệ thống dữ liệu liên thông, cơ quan quản lý có thể xây dựng các tiêu chí cảnh báo đối với những trường hợp có biểu hiện bất thường.
Chẳng hạn, hệ thống có thể hỗ trợ nhận diện những hồ sơ có thông tin chưa thống nhất, quá trình đóng - hưởng có dấu hiệu bất thường hoặc dữ liệu về người lao động chưa được cập nhật đồng bộ. Những trường hợp này có thể được đưa vào diện kiểm tra trước khi quyết định chi trả.
Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ còn giúp giảm tiếp xúc trực tiếp, hạn chế giấy tờ và rút ngắn thời gian xử lý. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Luật Việc làm mới đang hướng tới việc cung cấp các dịch vụ việc làm, trong đó có bảo hiểm thất nghiệp, theo hướng thuận tiện hơn cho người dân.
Tuy nhiên, số hóa không đồng nghĩa với việc chỉ đưa hồ sơ giấy lên môi trường điện tử. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được hệ thống dữ liệu có chất lượng, được cập nhật thường xuyên và có khả năng kết nối giữa các cơ quan.
Luật Việc làm 2025 đã quy định việc ứng dụng khoa học, công nghệ, giao dịch điện tử trong đăng ký lao động; đồng thời yêu cầu thông tin được tiếp nhận, cập nhật và kết nối, đồng bộ với các cơ sở dữ liệu liên quan.
Đây cũng là nền tảng để cơ quan quản lý từng bước chuyển sang phương thức quản trị thị trường lao động dựa trên dữ liệu, thay vì xử lý chính sách một cách rời rạc.
Dẫu vậy, quá trình số hóa bảo hiểm thất nghiệp cần đi song song với yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cơ sở dữ liệu về người lao động chứa nhiều thông tin quan trọng, do đó việc khai thác, chia sẻ và sử dụng dữ liệu phải đúng thẩm quyền, đúng mục đích và tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Mục tiêu cuối cùng của ứng dụng công nghệ không phải tạo thêm thủ tục kiểm soát đối với người lao động, mà là làm cho chính sách minh bạch hơn, chính xác hơn và công bằng hơn.
Khi dữ liệu được kết nối và những dấu hiệu rủi ro được nhận diện sớm, nguồn lực của Quỹ bảo hiểm thất nghiệp sẽ được sử dụng hiệu quả hơn, hạn chế thất thoát do gian lận, đồng thời người lao động đủ điều kiện có thể tiếp cận chế độ nhanh chóng.
Trong dài hạn, đây cũng là bước chuyển quan trọng từ quản lý bảo hiểm thất nghiệp theo hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu. Khi công nghệ được sử dụng đúng cách, việc phòng ngừa trục lợi có thể được thực hiện ngay từ đầu, thay vì chờ đến khi sai phạm xảy ra mới xử lý./.
