Hành trình hồi sinh cây mắc ca
Cây mắc ca được đưa vào trồng thử nghiệm tại miền Tây Nghệ An từ năm 2003. Những năm đầu, cây sinh trưởng khá tốt, cho thấy khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương.
Tuy nhiên, thời điểm đó, việc lựa chọn giống chưa phù hợp, năng suất chưa cao, trong khi thị trường tiêu thụ thiếu ổn định, giá thu mua thấp. Không ít hộ dân bị thương lái ép giá, hiệu quả kinh tế không như kỳ vọng nên dần chặt bỏ mắc ca để chuyển sang các loại cây trồng khác.
Sau nhiều năm bị lãng quên, năm 2017, Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tổ chức các đoàn công tác khảo sát những vùng từng trồng mắc ca tại Nghệ An. Ông Dương Tiến Thành, Giám đốc Công ty TNHH TM & DV Bảo Ngọc, Chi hội trưởng Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tại Nghệ An, là một trong những người tham gia đoàn khảo sát.
Ông Thành cùng các chuyên gia đi nhiều địa phương, tìm lại những cây mắc ca được trồng từ nhiều năm trước để đánh giá khả năng sinh trưởng, bộ rễ, năng suất cũng như chất lượng hạt.
“Chúng tôi đã tìm khắp các vùng đất để tìm những cây mắc ca còn sót lại. Phải đến tận nơi đánh giá từ khí hậu, thổ nhưỡng, sự phát triển của cây đến chất lượng quả, hạt mắc ca. Có những cây cho sản lượng tới cả tạ quả. Khi đưa hạt đi phân tích, kết quả cho thấy hàm lượng dinh dưỡng cao”, ông Thành chia sẻ.
Kết quả khảo sát đem lại những tín hiệu tích cực. Nhiều cây mắc ca lâu năm vẫn sinh trưởng tốt, thích nghi với điều kiện đất đai, khí hậu địa phương, thậm chí cho sản lượng cao.
Theo ông Thành, những kết quả này là cơ sở thực tế để đánh giá khả năng thích nghi của cây mắc ca với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng Nghệ An.
Sau các đợt khảo sát, nhiều hội thảo chuyên đề với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học được tổ chức. Các ý kiến đánh giá cho rằng, nếu lựa chọn được giống phù hợp, áp dụng đúng kỹ thuật và giải quyết tốt đầu ra, mắc ca có nhiều tiềm năng phát triển tại Nghệ An, nhất là ở những vùng đất đồi. Từ những kết quả đó, ông Thành quyết định đầu tư phát triển cây mắc ca, từng bước xây dựng lại vùng nguyên liệu.
Để khôi phục vùng trồng, việc chủ động nguồn giống được xác định là một trong những khâu quan trọng. Từ năm 2019, cơ sở sản xuất giống mắc ca của Công ty TNHH TM & DV Bảo Ngọc đi vào hoạt động, cung cấp cây giống cho người dân có nhu cầu trồng và mở rộng diện tích.
Cùng với cung ứng giống, doanh nghiệp phối hợp với Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn người dân từ lựa chọn vị trí, làm đất, trồng, chăm sóc đến phòng trừ sâu bệnh.
Đặc biệt, việc cam kết thu mua quả sau thu hoạch đã tạo thêm niềm tin cho người trồng, từng bước hình thành mối liên kết giữa vùng nguyên liệu và thị trường tiêu thụ.
Đến nay, Nghệ An có gần 400ha mắc ca, phần lớn diện tích đã bắt đầu cho quả. Riêng khu vực huyện Nghĩa Đàn cũ có gần 100ha.
Tại xóm Đông Hưng, xã Nghĩa Mai, gia đình ông Hồ Văn Đức (56 tuổi) đang trồng khoảng 1.300 cây mắc ca trên diện tích nhiều hecta. Sau gần 5 năm chăm sóc, vườn cây bắt đầu cho quả bói. Nhìn những chùm mắc ca treo lủng lẳng trên cành, ông Đức không giấu được niềm vui. Vụ thu hoạch đầu tiên, gia đình ông dự kiến thu khoảng 2 tấn quả.
“Trồng mắc ca không tốn quá nhiều công chăm sóc. Cây chỉ trồng một lần nhưng có thể cho thu hoạch trong nhiều năm. Đặc biệt, đầu ra sản phẩm được công ty cam kết thu mua nên gia đình tôi yên tâm tiếp tục đầu tư”, ông Đức nói.
Theo người trồng, khi cây bước vào giai đoạn kinh doanh ổn định, năng suất có thể tiếp tục tăng. Đây là yếu tố tạo thêm sức hấp dẫn đối với những hộ đang cân nhắc chuyển đổi một phần diện tích sang trồng mắc ca.
Nâng giá trị từ chế biến sâu
Không dừng ở việc phát triển vùng nguyên liệu, Công ty TNHH TM & DV Bảo Ngọc còn đầu tư xây dựng nhà máy chế biến mắc ca và nông sản ứng dụng công nghệ cao.
Theo ông Thành, nếu chỉ bán quả hoặc hạt thô, giá trị mang lại cho người trồng còn hạn chế. Vì vậy, chế biến sâu được xác định là khâu then chốt nhằm nâng giá trị hạt mắc ca, đồng thời tạo đầu ra ổn định hơn cho vùng nguyên liệu.
Từ hạt mắc ca, doanh nghiệp đã phát triển nhiều sản phẩm như hạt mắc ca sấy khô, dầu mắc ca, rượu mắc ca. Các sản phẩm này đã được công nhận OCOP 3 sao.
Việc xây dựng cơ sở chế biến ngay tại địa phương giúp doanh nghiệp chủ động thu mua nguyên liệu, rút ngắn khoảng cách vận chuyển, đồng thời tạo thêm việc làm cho lao động địa phương. Đây cũng là cơ sở để hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.
“Chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu chế biến thêm các sản phẩm mới từ hạt mắc ca để đáp ứng nhu cầu thị trường. Đồng thời, công ty tiếp tục đồng hành cùng người dân trong liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm, hướng tới xây dựng vùng nguyên liệu ổn định và nâng cao thu nhập cho bà con”, ông Thành nói.
Ông Nguyễn Viết Hùng, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Nghệ An chia sẻ, “việc hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ không chỉ góp phần xây dựng thương hiệu mắc ca Nghệ An mà còn mở ra cơ hội đưa sản phẩm vào hệ thống phân phối rộng hơn, hướng tới xuất khẩu. Hướng đi này phù hợp với quá trình phát triển nông nghiệp địa phương, giúp người dân nâng cao thu nhập”./.
