Giao chức năng kiểm tra chuyên ngành cho cơ quan bảo hiểm xã hội
Nghị định số 03/2024/NĐ-CP quy định Thanh tra Bảo hiểm xã hội Việt Nam là cơ quan thực hiện thanh tra chuyên ngành về đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp theo Luật Bảo hiểm xã hội và các luật có liên quan. Tuy nhiên, theo Luật Thanh tra năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, hệ thống thanh tra không còn tổ chức tại các bộ Tài chính, Nội vụ, Y tế; thẩm quyền kiểm tra chuyên ngành của các bộ, ngành được điều chỉnh theo Nghị định số 217/2025/NĐ-CP.
Để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội đã bỏ quy định về hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên ngành, đồng thời giữ nội dung “kiểm tra” về bảo hiểm xã hội như Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 tại khoản 5 Điều 17.
Góp ý vào dự thảo luật, Bộ Tài chính kiến nghị làm rõ vị trí pháp lý của cơ quan bảo hiểm xã hội. Theo đó, đề xuất xác định cơ quan bảo hiểm xã hội là cơ quan nhà nước đặc thù thuộc Bộ Tài chính, có chức năng tổ chức thực hiện các chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; tổ chức thu, chi bảo hiểm thất nghiệp; quản lý và sử dụng các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách. Đồng thời, cơ quan bảo hiểm xã hội được thực hiện kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp theo quy định pháp luật.
Bộ Tài chính cho rằng, nếu không xác định rõ bảo hiểm xã hội là cơ quan nhà nước có chức năng kiểm tra chuyên ngành, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện Nghị định số 217/2025/NĐ-CP, bởi khoản 5 Điều 17 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 chưa thể hiện rõ tính chất kiểm tra chuyên ngành. Trong khi đó, nhu cầu kiểm tra chuyên ngành là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn tình trạng doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.
Theo Bộ Tài chính, các cơ quan thanh tra, kiểm tra khác hiện chưa có khả năng cập nhật đầy đủ dữ liệu về tình hình chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm của doanh nghiệp, số lượng các cuộc thanh tra, kiểm tra liên quan nội dung này còn hạn chế cả về kế hoạch lẫn triển khai thực tế.
Thống kê đến tháng 11/2025 cho thấy, tổng số tiền chậm đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp trên cả nước là 15.882 tỷ đồng, chiếm 2,66% số phải thu. Trong đó, chậm đóng từ 1–3 tháng là 709 tỷ đồng; chậm đóng từ 3 tháng trở lên là 10.359 tỷ đồng; chậm đóng khó thu là 4.814 tỷ đồng.
Từ thực tế trên, Bộ Tài chính nhấn mạnh nếu không duy trì cơ chế kiểm tra chuyên ngành của cơ quan bảo hiểm xã hội sẽ rất khó kiểm soát tình trạng chậm, trốn đóng; ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động và các mục tiêu về mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội, tỷ lệ người cao tuổi được hưởng hưu trí.
Bộ Tài chính đề nghị Bộ Nội vụ bổ sung vào Điều 16 dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Bảo hiểm xã hội nhiệm vụ kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp nhằm bảo đảm sự thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật.
Sẽ kiểm tra từ xa khi doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm
Về giải pháp xử lý tình trạng chậm, trốn đóng bảo hiểm, Bộ Tài chính cho biết Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 đã có hiệu lực từ ngày 1/7/2025; tiếp đó, Chính phủ ban hành Nghị định số 274/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 30/11/2025, làm rõ hành vi chậm đóng, trốn đóng và tăng cường chế tài xử lý.
Bộ Tài chính đang hoàn thiện thông tư hướng dẫn quy trình kiểm tra bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, trong đó quy định kiểm tra từ xa đối với doanh nghiệp có dấu hiệu chậm, trốn đóng nhằm hạn chế vi phạm kéo dài.
Song song với đó, Bảo hiểm xã hội Việt Nam tăng cường công tác đôn đốc, hằng tháng thống kê, rà soát, gửi thông báo đến doanh nghiệp chậm đóng; đồng thời phối hợp với cơ quan Thuế, Nội vụ, Công an và UBND các cấp để phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Trường hợp doanh nghiệp cố tình trốn đóng, cơ quan bảo hiểm xã hội sẽ chuyển hồ sơ, kiến nghị khởi tố theo quy định pháp luật.
Chậm, trốn đóng bảo hiểm phải nộp thêm 0,03%/ngày
Theo Nghị định số 274/2025/NĐ-CP, kể từ ngày 30/11/2025, doanh nghiệp chậm đóng hoặc trốn đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp phải nộp thêm 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm, trốn đóng.
Nghị định cũng làm rõ cách xác định số tiền và số ngày chậm đóng; đồng thời quy định các trường hợp bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh, tình trạng khẩn cấp sẽ không bị coi là trốn đóng nếu có hồ sơ chứng minh và gửi cơ quan bảo hiểm xã hội đúng thời hạn.
Các quy định mới được kỳ vọng sẽ siết chặt kỷ cương pháp luật, bảo vệ quyền lợi người lao động và nâng cao hiệu quả quản lý quỹ bảo hiểm xã hội trong thời gian tới.
