Rừng trong cấu trúc kinh tế xanh hiện đại
Nhân Ngày Quốc tế về Rừng (21/3) năm 2026, sự kiện do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) phối hợp với Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (VNFOREST) tổ chức tại Vườn quốc gia Cúc Phương đã nhấn mạnh một thông điệp xuyên suốt: rừng không chỉ là tài nguyên sinh thái mà còn là “vốn tự nhiên” có khả năng tạo ra giá trị kinh tế lâu dài nếu được quản lý và khai thác bền vững.
Với chủ đề “Rừng và Phát triển Kinh tế Bền vững”, Ngày Quốc tế về Rừng năm nay đặt trọng tâm vào việc nhìn nhận rừng như một cấu phần của hệ thống kinh tế. Theo đó, rừng không đơn thuần là nơi cung cấp gỗ hay lâm sản, mà còn tạo ra các dịch vụ hệ sinh thái có giá trị kinh tế to lớn như điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn đất và duy trì đa dạng sinh học.
Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, phần lớn các ngành kinh tế đều phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào thiên nhiên. Trong đó, rừng đóng vai trò như một “hạ tầng tự nhiên” giúp giảm chi phí xã hội, từ chi phí xử lý thiên tai đến đảm bảo an ninh nguồn nước và năng lượng. Tuy nhiên, nghịch lý là giá trị này chưa được phản ánh đầy đủ trong các quyết định đầu tư và hoạch định chính sách.
Tại Việt Nam, với diện tích rừng khoảng 14,87 triệu ha và tỷ lệ che phủ hơn 42%, ngành lâm nghiệp đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận. Giai đoạn 2021–2025, tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng của ngành đạt khoảng 5%/năm, cho thấy tiềm năng phát triển ổn định và bền vững.
Không chỉ đóng góp trực tiếp vào GDP, rừng còn cung cấp đầu vào quan trọng cho nhiều ngành kinh tế khác như nông nghiệp, thủy điện, du lịch và công nghiệp chế biến. Các hệ sinh thái rừng giúp điều tiết nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp, giảm thiểu rủi ro thiên tai, đồng thời tạo điều kiện phát triển các loại hình du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng.
Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, vai trò của rừng trong hấp thụ và lưu trữ carbon càng trở nên quan trọng. Đây cũng là cơ sở để phát triển các thị trường tín chỉ carbon – một lĩnh vực còn nhiều dư địa cho doanh nghiệp trong nước.
Doanh nghiệp và cơ hội trong chuỗi giá trị lâm nghiệp
Một trong những nội dung trọng tâm được thảo luận tại sự kiện là việc thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp vào phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững. Thực tế cho thấy, rừng đang mở ra một hệ sinh thái kinh doanh đa dạng, không chỉ giới hạn trong khai thác gỗ mà còn bao gồm các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao.
Các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ như dược liệu, thực phẩm tự nhiên, tinh dầu, nhựa cây… đang ngày càng được thị trường ưa chuộng nhờ xu hướng tiêu dùng xanh. Bên cạnh đó, ngành công nghiệp chế biến gỗ của Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực.
Du lịch sinh thái và trải nghiệm thiên nhiên cũng là một hướng đi giàu tiềm năng. Các hoạt động như “tắm rừng”, trekking, khám phá đa dạng sinh học hay trải nghiệm văn hóa bản địa không chỉ mang lại nguồn thu mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ rừng.
Ngoài ra, các cơ chế tài chính xanh như chi trả dịch vụ môi trường rừng, tín chỉ carbon, quỹ khí hậu hay hợp tác công – tư đang tạo ra những “kênh vốn” mới cho doanh nghiệp. Việc đầu tư vào rừng không còn là chi phí mà dần trở thành một chiến lược kinh doanh dài hạn, gắn với trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững.
Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Chính sách cần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tiếp cận tài nguyên rừng một cách hợp pháp, minh bạch, đồng thời đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.
Một khía cạnh quan trọng khác của phát triển kinh tế rừng là mối liên hệ với sinh kế của người dân, đặc biệt là các cộng đồng sống trong và gần rừng. Hiện nay, khoảng 25 triệu người Việt Nam đang phụ thuộc vào rừng ở các mức độ khác nhau, trong đó phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số.
Việc phát triển các mô hình kinh tế dựa vào rừng nếu được thiết kế hợp lý sẽ góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững. Từ trồng rừng, khai thác lâm sản ngoài gỗ đến tham gia các hoạt động du lịch sinh thái, người dân địa phương có thể trở thành chủ thể của quá trình phát triển.
Đồng thời, tri thức bản địa – vốn được tích lũy qua nhiều thế hệ – cũng là một nguồn lực quan trọng. Các kinh nghiệm trong quản lý, sử dụng và bảo vệ rừng có thể được tích hợp vào các mô hình kinh tế hiện đại, tạo ra giá trị khác biệt và bền vững hơn.
Sự kiện tại Cúc Phương với các hoạt động trải nghiệm thiên nhiên, giao lưu văn hóa và đối thoại chính sách đã cho thấy cách tiếp cận mới: phát triển kinh tế rừng không thể tách rời yếu tố con người. Khi người dân thực sự được hưởng lợi từ rừng, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ rừng hiệu quả nhất.
Trong bối cảnh nhiều thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và áp lực phát triển kinh tế, rừng đang được nhìn nhận lại như một giải pháp chiến lược. Đầu tư vào rừng không chỉ mang lại lợi ích môi trường mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế mới, bền vững và bao trùm hơn.
Thông điệp từ Ngày Quốc tế về Rừng 2026 là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng: để xây dựng một nền kinh tế xanh đúng nghĩa, cần đặt rừng vào trung tâm của mọi quyết định phát triển. Với những tiềm năng sẵn có và định hướng chính sách phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể biến “vốn rừng” thành động lực quan trọng cho tăng trưởng trong tương lai./.
