Hoàn thiện khung pháp lý, mở đường cho kinh tế biển phát triển bền vững

Dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) hướng tới đổi mới phương thức quản lý tài nguyên biển theo hướng tổng hợp, thống nhất, đồng thời cụ thể hóa các cam kết quốc tế về bảo vệ môi trường, kiểm soát ô nhiễm và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, yêu cầu đặt ra là phải làm rõ thẩm quyền, quyền sử dụng không gian biển và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan.
kinh-te-bien-phat-trien-ben-vung-1795165891.jpg
Kinh tế biển xanh cần một hành lang pháp lý đồng bộ.

Quản trị không gian biển cần rõ thẩm quyền, bảo đảm quyền sử dụng

Sau hơn 10 năm triển khai Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo năm 2015, những thay đổi trong hoạt động khai thác tài nguyên, phát triển kinh tế biển và hội nhập quốc tế đã đặt ra yêu cầu điều chỉnh khuôn khổ pháp lý. Không gian biển ngày càng trở thành địa bàn phát triển của nhiều lĩnh vực như hàng hải, thủy sản, dầu khí, điện gió ngoài khơi, du lịch và bảo tồn thiên nhiên. Sự gia tăng các hoạt động này đòi hỏi phương thức quản lý không chỉ dừng ở phạm vi từng ngành mà phải có sự điều phối thống nhất, hạn chế xung đột trong khai thác và sử dụng tài nguyên.

Sáng 24/10, tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, đã trình bày Tờ trình về dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) cùng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.

Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, việc sửa đổi luật nhằm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, định hướng của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nghị quyết số 20 và Kết luận số 75 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu.

Cùng với định hướng chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và nâng cao hiệu quả quản lý tổng hợp tài nguyên biển, dự án luật còn hướng tới đẩy mạnh phân cấp, phân quyền phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, cắt giảm thủ tục hành chính và đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh được xác định là những giải pháp nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, tạo môi trường pháp lý minh bạch, thuận lợi hơn cho các hoạt động kinh tế biển.

Dự thảo luật gồm 6 chương, 76 điều, giảm 4 chương và 5 điều so với luật hiện hành. Đáng chú ý, bên cạnh việc thiết lập cơ chế quản lý không gian biển, dự thảo còn bổ sung nhiều quy định nhằm nội luật hóa các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), Công ước trách nhiệm dân sự năm 1992 (CLC 1992), Công ước BUNKER 2001, Công ước BWM 2004 và Hiệp định BBNJ.

Một trong những thay đổi đáng chú ý của dự thảo là xác định quy hoạch không gian biển quốc gia giữ vai trò trung tâm trong phân bổ nguồn lực, điều hòa nhu cầu khai thác và giải quyết những xung đột giữa các ngành, địa phương. Thay vì quản lý riêng lẻ theo từng lĩnh vực, cách tiếp cận mới hướng đến việc xem xét tổng thể các hoạt động trên cùng một vùng biển, gắn với hệ thống dữ liệu số dùng chung và cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng.

Theo đó, một khu vực biển có thể được sử dụng đồng thời cho nhiều mục đích như phát triển cảng biển, nuôi trồng thủy sản, khai thác dầu khí, xây dựng điện gió ngoài khơi, du lịch hoặc bảo tồn hệ sinh thái. Dự thảo cũng quy định các hình thức giao, cho thuê và đăng ký sử dụng khu vực biển, cơ chế sử dụng chung, sử dụng đa mục đích trên cơ sở phù hợp với quy hoạch, yêu cầu bảo vệ môi trường, quốc phòng và an ninh.

Tuy nhiên, cơ chế quản lý tổng hợp chỉ phát huy hiệu quả khi trách nhiệm của từng chủ thể được xác định cụ thể. Thay mặt cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi luật, đồng thời đánh giá hồ sơ dự án được chuẩn bị đầy đủ, công phu và đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp này.

Dù vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm tránh tình trạng chồng chéo trong quản lý. Đối với cơ chế điều phối liên ngành tại Điều 7, Ủy ban cho rằng cần làm rõ hiệu lực ưu tiên của quy hoạch không gian biển quốc gia, xác định cơ quan chịu trách nhiệm chính đối với từng hoạt động sử dụng biển và cơ quan có thẩm quyền đưa ra quyết định cuối cùng khi xảy ra xung đột giữa các ngành.

Đồng thời, việc quản lý tổng hợp không gian biển cần được phân định với hoạt động quản lý theo pháp luật chuyên ngành. Quy hoạch không gian biển quốc gia có vai trò định hướng phân bổ và tổ chức sử dụng không gian, trong khi giấy phép chuyên ngành vẫn là căn cứ xác định những điều kiện cụ thể để triển khai hoạt động. Cách tiếp cận này vừa hạn chế xung đột pháp lý, vừa bảo đảm không làm suy giảm hiệu lực của các quy định chuyên ngành hiện hành.

Một vấn đề khác được cơ quan thẩm tra lưu ý là bản chất pháp lý của quyền sử dụng khu vực biển tại Điều 24. Dự thảo đã đưa ra ba hình thức gồm giao, cho thuê và xác nhận đăng ký sử dụng khu vực biển, nhưng quyền và nghĩa vụ gắn với từng hình thức chưa được thể hiện đầy đủ.

Đây là nội dung có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng triển khai các dự án quy mô lớn trên biển, nhất là điện gió ngoài khơi, dầu khí, nuôi biển công nghiệp và xây dựng hạ tầng. Đối với những dự án cần nguồn vốn đầu tư dài hạn, nhà đầu tư phải có cơ sở pháp lý ổn định để xác định giá trị quyền sử dụng, huy động vốn và thực hiện chuyển giao dự án khi cần thiết.

Vì vậy, Ủy ban đề nghị quy định cụ thể đối tượng áp dụng, quyền chuyển nhượng, thế chấp, góp vốn cũng như mối quan hệ giữa quyền sử dụng khu vực biển với giấy phép chuyên ngành. Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế đăng ký quyền sở hữu đối với công trình xây dựng, tài sản và đảo nhân tạo gắn liền với khu vực biển, đồng thời làm rõ mối liên hệ giữa quyền sở hữu tài sản và quyền sử dụng không gian biển.

Về cơ chế ưu đãi, hỗ trợ và Quỹ không gian biển, cơ quan thẩm tra nhận định các quy định trong dự thảo vẫn còn khái quát, chưa đủ cơ sở để áp dụng thống nhất. Do đó, cần xác định rõ tiêu chí, đối tượng, mức độ và thời hạn ưu đãi, nhất là đối với những mô hình kinh doanh biển mới cần không gian thử nghiệm công nghệ và phương thức khai thác bền vững.

Nội luật hóa cam kết quốc tế, siết kiểm soát ô nhiễm và bảo tồn biển

Bên cạnh hoàn thiện cơ chế quản lý không gian biển, dự thảo luật dành nhiều nội dung để chuyển hóa các nghĩa vụ quốc tế thành quy định cụ thể trong nước. Trọng tâm là kiểm soát ô nhiễm xuyên biên giới, xác định trách nhiệm bồi thường khi xảy ra sự cố tràn dầu, quản lý nước dằn tàu và bảo tồn đa dạng sinh học tại những vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia.

du-thao-luat-cu-the-hoa-cac-cam-ket-quoc-te-tang-cuong-quan-ly-va-bao-ve-moi-truong-bien-1795166099.jpg
Dự thảo luật cụ thể hóa các cam kết quốc tế, tăng cường quản lý và bảo vệ môi trường biển.

Theo UNCLOS năm 1982, các quốc gia có nghĩa vụ áp dụng biện pháp cần thiết để phòng ngừa, giảm thiểu và kiểm soát ô nhiễm môi trường biển. Khi phát hiện nguy cơ ô nhiễm có khả năng gây thiệt hại cho quốc gia khác, việc thông báo và trao đổi thông tin phải được thực hiện kịp thời.

Cụ thể hóa yêu cầu này, Điều 58 dự thảo luật quy định cơ chế xử lý cả hai chiều. Trường hợp ô nhiễm từ bên ngoài có nguy cơ tác động đến vùng biển Việt Nam, cơ quan có thẩm quyền phải tổ chức quan trắc, thu thập chứng cứ, cảnh báo và phối hợp xác định nguồn phát sinh. Ngược lại, khi phát hiện nguy cơ ô nhiễm từ vùng biển Việt Nam có thể ảnh hưởng đến quốc gia khác, việc thông báo, trao đổi và cập nhật thông tin phải được triển khai theo diễn biến thực tế.

Đối với sự cố tràn dầu, dự thảo làm rõ cơ sở xác định trách nhiệm và cơ chế bồi thường theo CLC 1992 và BUNKER 2001. Hai công ước điều chỉnh những nguồn gây ô nhiễm dầu khác nhau, do đó việc xác định loại tàu và nguồn dầu phát sinh có ý nghĩa quyết định đối với chế độ trách nhiệm được áp dụng.

Các điều từ 63 đến 66 quy định về nhận diện thiệt hại, xác định trách nhiệm, bảo đảm tài chính và yêu cầu bồi thường. Chủ tàu thuộc diện áp dụng phải duy trì bảo hiểm hoặc bảo đảm tài chính theo quy định. Người bị thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường trực tiếp từ doanh nghiệp bảo hiểm hoặc chủ thể cung cấp bảo đảm tài chính. Đối với thiệt hại môi trường, chi phí thực hiện các biện pháp phục hồi hợp lý là căn cứ quan trọng để xác định mức bồi thường. Đáng chú ý, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc nhiều vào chất lượng hồ sơ chứng minh thiệt hại. Dữ liệu quan trắc, chi phí ứng phó, hồ sơ tài sản, sản lượng và thu nhập bị ảnh hưởng cần được ghi nhận đầy đủ để xác định mối quan hệ giữa sự cố và tổn thất thực tế.

Với hoạt động hàng hải, Công ước BWM 2004 đặt ra yêu cầu kiểm soát nước dằn và cặn nước dằn nhằm hạn chế nguy cơ phát tán sinh vật ngoại lai, mầm bệnh giữa các vùng biển. Công ước có hiệu lực đối với Việt Nam từ ngày 24/4/2024. Theo đó, khoản 3 Điều 55 dự thảo luật quy định trách nhiệm của chủ tàu, người khai thác tàu và thuyền trưởng trong quản lý, xử lý, trao đổi, xả hoặc chuyển giao nước dằn. Các tổ chức, cá nhân tiếp nhận, vận chuyển và xử lý cũng phải thực hiện biện pháp phòng ngừa phát tán sinh vật gây hại và ô nhiễm thứ cấp.

Tuy nhiên, Nguyễn Thanh Hải cho rằng, các quy định về kiểm soát ô nhiễm từ hoạt động trên biển cần tiếp tục được rà soát để tránh trùng lặp với pháp luật chuyên ngành. Điều 55 nên tập trung vào những yêu cầu đặc thù, đồng thời bổ sung nghĩa vụ chia sẻ dữ liệu về nguồn thải, hoạt động quan trắc và sự cố giữa các cơ quan quản lý.

Một vấn đề có ý nghĩa lâu dài khác là sức chịu tải môi trường biển. Thực tế, từng nguồn thải riêng lẻ có thể đáp ứng quy chuẩn và giấy phép, nhưng tổng lượng chất thải tập trung tại một vùng biển vẫn có thể vượt quá khả năng tiếp nhận của hệ sinh thái. Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị xác định rõ phương pháp đánh giá, dữ liệu đầu vào và ngưỡng môi trường, đồng thời sử dụng kết quả đánh giá sức chịu tải làm căn cứ cho quy hoạch, cấp phép và giao, cho thuê khu vực biển.

Ngoài kiểm soát ô nhiễm, dự thảo còn cụ thể hóa Hiệp định BBNJ có hiệu lực từ ngày 17/1/2026 về bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học biển tại các vùng nằm ngoài quyền tài phán quốc gia. Các quy định liên quan đến nguồn gen biển, đánh giá tác động môi trường, chia sẻ lợi ích, đào tạo và chuyển giao công nghệ được đưa vào các điều từ 71 đến 73.

Theo đó, hoạt động thu thập nguồn gen biển phải thực hiện nghĩa vụ thông báo, cập nhật thông tin trong quá trình quản lý và sử dụng, đồng thời bảo đảm chia sẻ lợi ích theo quy định. Việc theo dõi mẫu vật, dữ liệu trình tự kỹ thuật số và kết quả nghiên cứu cũng được đặt ra nhằm tăng tính minh bạch trong khai thác nguồn gen biển.

Đối với đánh giá tác động môi trường, dự thảo cho phép sử dụng kết quả đánh giá đã có và bổ sung những nội dung còn thiếu khi cần thiết. Cơ chế này vừa hạn chế việc thực hiện trùng lặp các thủ tục, vừa bảo đảm những hoạt động có khả năng gây tác động đáng kể đến môi trường biển bên ngoài vùng quyền tài phán quốc gia được xem xét đầy đủ.

Bên cạnh các nội dung trên, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị tiếp tục thể chế hóa đầy đủ Kết luận số 75-KL/TW, trong đó có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với mô hình kinh doanh xanh, kinh tế tuần hoàn và yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường.

Việc sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo không chỉ nhằm cập nhật những quy định đã bộc lộ hạn chế sau hơn một thập niên thực hiện mà còn tạo nền tảng pháp lý cho giai đoạn phát triển mới của kinh tế biển. Tuy nhiên, từ quy định về phân bổ không gian, quyền sử dụng khu vực biển đến kiểm soát ô nhiễm và bồi thường thiệt hại, tính khả thi vẫn là yêu cầu xuyên suốt. Việc phân định rõ trách nhiệm, bảo đảm minh bạch trong thực thi và bố trí đủ nguồn lực sẽ quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi từ các cam kết pháp lý thành năng lực quản trị, bảo vệ tài nguyên và môi trường biển trên thực tế.

Đăng ký đặt báo