Giữ rừng để sống

Khi rừng từng là “lối thoát” của cái nghèo

Sáng sớm ở bản Bo Hiềng, xã Na Mèo (Thanh Hóa), sương mù vẫn còn phủ kín những sườn núi. Trên những lối mòn dẫn vào rừng, từng tốp người lặng lẽ đi tuần. Họ không mang theo cưa máy hay dao rựa, mà chỉ có sổ ghi chép, cuốc phát và đèn pin. Với người dân nơi đây, việc vào rừng giờ không còn để khai thác, mà là để bảo vệ chính nguồn sống của mình.

Na Mèo là xã biên giới, có địa hình hiểm trở, rừng chiếm phần lớn diện tích tự nhiên. Tổng diện tích rừng trên địa bàn khoảng 11.600 ha, trong đó hơn 4.700 ha được giao cho các hộ gia đình và cộng đồng quản lý, bảo vệ. Trong nhiều năm, rừng vừa là nơi che chở bản làng, vừa là nguồn mưu sinh duy nhất của không ít hộ dân.

Trước đây, do sản xuất nông nghiệp hạn chế, đất canh tác ít, đời sống người dân Na Mèo gặp nhiều khó khăn. Nhiều hộ buộc phải dựa vào rừng để tồn tại: chặt cây làm nương, lấy củi bán, khai thác lâm sản nhỏ lẻ. Rừng vì thế đứng trước nguy cơ bị xâm hại, còn người dân thì quanh quẩn trong vòng luẩn quẩn của cái nghèo.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý và bảo vệ rừng. Thay vì chỉ kiểm soát, xử phạt, chính quyền địa phương từng bước triển khai các chính sách nhằm gắn trách nhiệm giữ rừng với quyền lợi thiết thực của người dân.

Một trong những bước ngoặt quan trọng là việc triển khai chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR). Hiện nay, xã Na Mèo có hơn 4.000 ha rừng được chi trả DVMTR, với tổng kinh phí mỗi năm hơn 2,4 tỷ đồng, được chi trả trực tiếp đến các hộ nhận khoán bảo vệ rừng.

Ông Vi Văn Châm, người dân bản Bo Hiềng, cho biết: “Tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng không lớn, nhưng đều hàng năm. Có tiền này, gia đình tôi mua thêm giống cây, nuôi thêm gà lợn. Quan trọng là mình không phải phá rừng để kiếm sống nữa”.

Khoản thu từ DVMTR không chỉ giúp người dân trang trải chi tiêu, mà còn tạo động lực để họ chủ động tuần tra, bảo vệ diện tích rừng được giao. Khi rừng được bảo vệ tốt, nguồn nước ổn định hơn, đất đai ít bị xói mòn, sản xuất nông nghiệp cũng thuận lợi hơn.

Hạt gạo gắn với trách nhiệm giữ rừng

Song song với chi trả DVMTR, chính sách hỗ trợ gạo cho hộ nghèo nhận khoán bảo vệ rừng đã phát huy hiệu quả rõ rệt. Giai đoạn 2020–2025, xã Na Mèo được cấp hơn 1.000 tấn gạo, hỗ trợ cho khoảng 700 hộ gia đình và cộng đồng tham gia bảo vệ trên 4.000 ha rừng.

Với người dân vùng cao, gạo là lương thực thiết yếu, đặc biệt trong những tháng giáp hạt. Có gạo hỗ trợ, các hộ yên tâm bám rừng, không còn phải tìm cách khai thác rừng trái phép để đổi lấy cái ăn trước mắt.

Một cán bộ xã Na Mèo cho biết, từ khi triển khai chính sách này, ý thức giữ rừng của người dân được nâng lên rõ rệt. Việc tuần tra rừng được duy trì thường xuyên, tình trạng vi phạm lâm luật giảm đáng kể, nguy cơ cháy rừng cũng được kiểm soát tốt hơn.

Sự thay đổi ở Na Mèo không đến trong ngày một ngày hai. Đó là quá trình tích lũy từ chính sách, từ sự đồng thuận của người dân và từ cách làm linh hoạt của chính quyền cơ sở. Khi rừng được bảo vệ, môi trường sinh thái ổn định hơn, đời sống người dân cũng từng bước cải thiện.

Ông Lương Văn Thủy, Chủ tịch UBND xã Na Mèo, cho biết địa phương xác định bảo vệ rừng gắn với sinh kế là hướng đi lâu dài. Xã tiếp tục duy trì giao khoán bảo vệ rừng, đồng thời lồng ghép các chương trình giảm nghèo, phát triển kinh tế nông thôn để nâng cao thu nhập cho người dân.

Không chỉ dừng lại ở tiền chi trả và hỗ trợ gạo, một số hộ ở Na Mèo đã bắt đầu phát triển các mô hình sinh kế dưới tán rừng như trồng cây dược liệu, khai thác lâm sản ngoài gỗ, chăn nuôi quy mô nhỏ. Dù còn ở giai đoạn ban đầu, nhưng đây được xem là hướng đi phù hợp với điều kiện địa phương, góp phần giảm áp lực lên rừng.

Cùng với đó, các tổ nhóm bảo vệ rừng cộng đồng được củng cố, tăng cường phối hợp tuần tra, kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng. Rừng không còn là “việc của Nhà nước”, mà trở thành trách nhiệm chung của cả cộng đồng.

Ở Na Mèo hôm nay, rừng đã thực sự trở thành nguồn lực phát triển. Người dân không còn xem rừng là thứ phải đánh đổi để tồn tại, mà là tài sản cần gìn giữ lâu dài. Từ những cánh rừng xanh ấy, sinh kế bền vững đang dần hình thành, mở ra hướng đi mới cho một xã biên giới còn nhiều khó khăn.

Khi các chính sách bảo vệ rừng được triển khai đồng bộ, gắn trách nhiệm với quyền lợi thiết thực, người dân Na Mèo đã chủ động tham gia giữ rừng. Bảo vệ rừng vì thế không còn là khẩu hiệu, mà trở thành lựa chọn tự nhiên của những người hiểu rằng giữ rừng chính là giữ lấy tương lai của mình./.