Du lịch xanh Ninh Bình: Để tăng trưởng song hành với bảo tồn

Bảo vệ giá trị di sản từ những quyết định phát triển

Sức hấp dẫn của một vùng đất di sản được bồi đắp qua nhiều thế hệ, nhưng có thể suy giảm khi hoạt động khai thác vượt quá khả năng phục hồi của thiên nhiên. Với Ninh Bình, phát triển du lịch xanh cần bắt đầu từ việc gìn giữ cảnh quan, bảo vệ các giá trị văn hóa và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia vào quá trình phát triển.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, các khu, điểm du lịch trên địa bàn Ninh Bình ước đón gần 21 triệu lượt khách, tăng 25,5% so với cùng kỳ; tổng thu đạt gần 22.000 tỷ đồng, tăng 23,5%. Đây là số liệu ước tính được bài nguồn dẫn lại, phản ánh quy mô hoạt động du lịch của địa phương.

Từ góc độ phát triển bền vững, quy mô khách càng lớn càng đòi hỏi năng lực quản lý tương xứng. Mỗi quyết định mở thêm dịch vụ, xây dựng công trình hay tổ chức tuyến tham quan đều cần tính đến ảnh hưởng đối với cảnh quan và đời sống cư dân. Bài toán đặt ra là làm thế nào để giá trị kinh tế của mỗi chuyến đi tăng lên, đồng thời giảm áp lực lên tài nguyên.

Quần thể danh thắng Tràng An cho thấy sự gắn kết đặc biệt giữa thiên nhiên và lịch sử cư trú của con người. Theo UNESCO, đây là di sản hỗn hợp văn hóa và thiên nhiên, với những giá trị nổi bật về cảnh quan núi đá vôi, địa chất, địa mạo và các bằng chứng khảo cổ về sự thích ứng của con người trước biến đổi môi trường.

Những giá trị ấy đặt ra yêu cầu tiếp cận di sản như một chỉnh thể. Bảo vệ một hang động cần đi cùng giữ gìn môi trường xung quanh; bảo tồn một địa điểm khảo cổ cần gắn với nghiên cứu, thuyết minh và tổ chức tham quan phù hợp. Một công trình dịch vụ dù nằm ngoài điểm tham quan vẫn có thể ảnh hưởng đến tầm nhìn cảnh quan, giao thông và chất lượng môi trường của cả khu vực.

Vì vậy, việc lựa chọn dự án du lịch cần dựa trên mức độ phù hợp với không gian di sản. Các tiêu chí về vị trí, chiều cao, mật độ xây dựng, vật liệu và khả năng xử lý chất thải cần được xem xét từ đầu. Khi giới hạn bảo tồn được xác định rõ, doanh nghiệp cũng có cơ sở để lựa chọn phương án đầu tư ổn định, giảm nguy cơ phải điều chỉnh hoặc khắc phục về sau.

Sức chứa du lịch là một nội dung cần được chú trọng. Trong quyết định năm 2021 về Tràng An, Ủy ban Di sản thế giới đã nhấn mạnh việc nghiên cứu sức chịu tải bền vững, thực thi giới hạn khách tại các điểm tập trung đông người và cung cấp những hành trình thay thế. Đây là yêu cầu quản lý đã được đặt ra từ trước, có ý nghĩa tham chiếu đối với quá trình nâng cao chất lượng điểm đến.

Về thực hành, quản lý sức chứa có thể bắt đầu bằng việc theo dõi lượng khách theo khung giờ, nhận diện khu vực thường xuyên ùn ứ và điều tiết lịch tham quan. Dữ liệu về chất lượng nước, rác thải, tiếng ồn và tình trạng cảnh quan cũng cần được đặt cạnh dữ liệu doanh thu để đánh giá đầy đủ hiệu quả khai thác.

Chuyển tiêu chí xanh thành chất lượng dịch vụ

Du lịch xanh cần được thể hiện qua những thay đổi mà du khách có thể cảm nhận và cơ sở kinh doanh có thể đo lường. Đó là điểm tham quan sạch hơn, dịch vụ thuận tiện hơn, sử dụng nước hiệu quả hơn và giảm lượng chất thải phát sinh trong mỗi ngày vận hành.

Đối với cơ sở lưu trú, hướng cải thiện có thể bắt đầu từ kiểm tra thất thoát nước, lựa chọn thiết bị tiết kiệm điện, giảm đồ dùng một lần và tổ chức phân loại chất thải phù hợp với hệ thống thu gom. Việc khuyến khích khách sử dụng lại khăn hoặc hạn chế thay đồ vải cần đi kèm thông tin rõ ràng, bảo đảm chất lượng phục vụ và quyền lựa chọn của khách.

Tại các điểm tham quan, bố trí thùng rác cần gắn với tần suất thu gom và năng lực xử lý. Nếu chất thải đã phân loại lại bị trộn chung khi vận chuyển, hiệu quả môi trường và niềm tin của người tham gia đều giảm. Tương tự, mở rộng dịch vụ ăn uống phải tính đến nước thải, dầu mỡ và phụ phẩm thực phẩm, tránh để chi phí môi trường chuyển sang cộng đồng xung quanh.

Giao thông cũng cần được xem xét trong toàn bộ hành trình. Những tuyến đi bộ, xe đạp hoặc phương tiện ít phát thải chỉ phát huy hiệu quả khi có kết nối thuận tiện, điểm đón trả hợp lý và điều kiện an toàn. Một dịch vụ xanh dễ sử dụng sẽ có khả năng được lựa chọn thường xuyên hơn.

Cùng với hạ tầng, nội dung trải nghiệm cần giúp du khách hiểu sâu hơn về nơi mình đến. Một chuyến tham quan có thuyết minh tốt về địa chất, lịch sử và đời sống địa phương có thể tạo giá trị lớn hơn việc bổ sung nhiều hạng mục trang trí. Sự khác biệt nằm ở tri thức, cách kể chuyện và chất lượng tương tác.

Có thể phát triển những chương trình quy mô phù hợp như tìm hiểu nghề truyền thống, trải nghiệm ẩm thực theo mùa, quan sát thiên nhiên có hướng dẫn hoặc khám phá văn hóa địa phương. Mỗi sản phẩm cần xác định rõ đối tượng khách, thời lượng, giới hạn tham gia và trách nhiệm bảo vệ tài nguyên.

Để cộng đồng cùng gìn giữ và hưởng lợi

Một hướng quản lý quan trọng được UNESCO nêu đối với Tràng An là hỗ trợ phát triển kinh tế, xã hội của cộng đồng thông qua cơ hội việc làm và sử dụng tài nguyên bền vững. Điều này cho thấy đời sống cư dân là một phần trong yêu cầu bảo vệ di sản.

Để người dân tham gia hiệu quả, cần quan tâm đến khả năng tiếp cận cơ hội kinh doanh. Hộ gia đình và hợp tác xã có thể cần được hỗ trợ về kỹ năng phục vụ, vệ sinh, quản lý chi phí, giới thiệu sản phẩm và sử dụng nền tảng số. Những hỗ trợ này nên hướng tới nhu cầu thực tế, giúp người dân duy trì dịch vụ ổn định thay vì chỉ tham gia trong một thời điểm cao khách.

Chuỗi cung ứng du lịch cũng có thể tạo thêm giá trị cho địa phương. Cơ sở lưu trú, nhà hàng và đơn vị lữ hành có thể tăng sử dụng thực phẩm, sản phẩm thủ công và dịch vụ phù hợp do người dân cung cấp. Tuy nhiên, liên kết cần có yêu cầu rõ ràng về chất lượng, giá cả và thanh toán để các bên cùng có lợi.

Đối với văn hóa truyền thống, cộng đồng cần có tiếng nói trong cách giới thiệu và tổ chức trải nghiệm. Lễ hội, tín ngưỡng hay sinh hoạt của cư dân mang ý nghĩa riêng trong đời sống địa phương. Việc đưa những yếu tố này vào sản phẩm du lịch cần tôn trọng không gian thực hành, tránh làm thay đổi nội dung chỉ để phục vụ nhu cầu trình diễn.

Bên cạnh đó, cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân cần thuận tiện và có phản hồi. Những vấn đề như tiếng ồn, ùn tắc, rác thải hoặc sử dụng không gian chung thường được cư dân nhận biết sớm. Xử lý kịp thời sẽ giúp hạn chế xung đột và cải thiện chất lượng quản lý điểm đến.

Về lâu dài, hiệu quả du lịch nên được nhìn nhận qua nhiều chỉ tiêu: mức chi tiêu và thời gian lưu trú của khách, chất lượng việc làm, cơ hội kinh doanh của cư dân, tình trạng môi trường và mức độ bảo toàn di sản. Cách đánh giá này giúp nhận diện những chi phí có thể bị che khuất khi chỉ theo dõi lượng khách và doanh thu.

Ninh Bình có thể củng cố sức cạnh tranh bằng chính chất lượng gìn giữ những giá trị làm nên sức hút của mình. Khi cảnh quan được bảo vệ, văn hóa được tôn trọng và người dân có sinh kế ổn định, mỗi hành trình du lịch sẽ đóng góp thêm nguồn lực cho tương lai của vùng đất di sản.