Công nghệ số mở rộng quyền công dân, tái định hình không gian phát triển quốc gia

Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc trong tiến trình phát triển kinh tế số và xã hội số, với mục tiêu không chỉ số hóa những mô hình cũ mà kiến tạo một không gian phát triển hoàn toàn mới. Tại Diễn đàn quốc gia về phát triển kinh tế số và xã hội số ngày 20/12, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh: xã hội số trước hết là nơi người dân được trao thêm quyền, nhờ vào sức mạnh của công nghệ số.

Theo Bộ trưởng, dù kinh tế số Việt Nam đã ghi nhận tốc độ tăng trưởng nhanh và tỷ trọng ngày càng lớn trong GDP, nhưng thực chất vẫn chủ yếu dựa trên việc chuyển các hoạt động truyền thống lên môi trường số. Giá trị gia tăng nội địa còn hạn chế, trong khi mức độ phụ thuộc vào các nền tảng xuyên biên giới vẫn khá lớn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách tiếp cận, từ “số hóa cái cũ” sang kiến tạo không gian phát triển mới, nơi dữ liệu, nền tảng số, doanh nghiệp số và công dân số cùng trở thành động lực tăng trưởng.

Thay vì triển khai chuyển đổi số theo từng đề án rời rạc, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng cho rằng nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn tới là xây dựng cấu trúc nền kinh tế số quốc gia một cách tổng thể. Cấu trúc này cần được thiết kế dựa trên các lớp hạ tầng số nền tảng, bao gồm viễn thông, internet, điện toán đám mây, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, các nền tảng số và hệ thống dịch vụ số. Nhà nước đóng vai trò “kiến trúc sư trưởng”, định hình khung vận hành để thị trường phát huy hiệu quả, từ đó tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế, từ sản xuất, phân phối cho đến tiêu dùng.

Trong mô hình mới, dữ liệu được xem là tư liệu sản xuất quan trọng, hạ tầng số trở thành phương tiện sản xuất, còn hệ thống pháp luật về khoa học công nghệ, an toàn và an ninh mạng là khung vận hành không thể thiếu. Bộ trưởng nhấn mạnh dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và năng lực tính toán cần được coi là năng lực sản xuất nền tảng, có vai trò thiết yếu tương đương điện, nước hay viễn thông trong nền kinh tế truyền thống.

Từ góc độ hạ tầng, các nhà mạng thế hệ mới không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kết nối mà cần đảm nhận vai trò cung cấp năng lực số cốt lõi cho toàn xã hội. Hệ thống trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây sẽ trở thành “xương sống” của không gian số quốc gia, bảo đảm cho các hoạt động kinh tế, quản lý và đời sống xã hội vận hành thông suốt.

Cùng với đó, mô hình Chính phủ điện tử cũng được đặt ra yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ sang nhà nước điều hành dựa trên dữ liệu và dự báo. Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, trí tuệ nhân tạo có khả năng xử lý những hệ thống phức hợp vượt quá năng lực con người, qua đó hỗ trợ xây dựng và đánh giá chính sách nhanh hơn, chính xác hơn. Trong không gian số, thị trường cần lấy doanh nghiệp làm trung tâm để tạo “cầu” cho doanh nghiệp Việt Nam lớn lên từ thị trường nội địa và từng bước vươn ra toàn cầu; còn xã hội số phải đặt con người ở vị trí trung tâm, với niềm tin số là nền tảng.

Đáng chú ý, Bộ trưởng khẳng định xã hội số không đồng nghĩa với việc mọi hoạt động đều bị “đẩy” lên môi trường mạng. Bản chất của xã hội số là mỗi người dân được trao thêm quyền nhờ công nghệ, từ quyền tiếp cận thông tin, sử dụng dịch vụ công thuận tiện, học tập suốt đời cho đến tham gia quản lý xã hội. Trong bối cảnh đó, công dân không chỉ là người thụ hưởng mà trở thành chủ thể tham gia kiến tạo chính sách; chính quyền không chỉ làm chức năng quản lý mà còn là nhà cung cấp dịch vụ công dựa trên dữ liệu.

Ở góc nhìn dữ liệu, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia, cho biết dữ liệu khác với tài nguyên truyền thống ở chỗ không bị cạn kiệt mà còn có thể được làm giàu thông qua khai thác và sử dụng. Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hiện đã có 107 triệu dữ liệu công dân, kết nối với nhiều bộ, ngành và địa phương, không chỉ phục vụ quản lý hành chính mà còn tạo nền tảng định danh số thống nhất, giúp cung cấp dịch vụ công trực tuyến an toàn, tiết kiệm hơn 4.000 tỷ đồng chi phí xã hội.

Tuy vậy, đại diện Bộ Công an cũng chỉ ra những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ, như sự rời rạc giữa các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, hệ sinh thái dữ liệu chưa hoàn chỉnh khi VNeID chưa thực sự trở thành siêu ứng dụng, cũng như việc chưa xác định rõ mô hình kinh tế dữ liệu phù hợp với điều kiện Việt Nam. Các kiến nghị được đưa ra bao gồm xây dựng hệ sinh thái dữ liệu mở cho doanh nghiệp và đổi mới sáng tạo, nâng tầm VNeID thành nền tảng số quốc gia, đồng thời hoàn thiện kiến trúc dữ liệu và hành lang pháp lý.

Trước đó, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhận định kinh tế số và xã hội số là hai lĩnh vực có mối quan hệ gắn bó, thúc đẩy lẫn nhau. Nếu kinh tế số hướng tới đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh, thì xã hội số đặt mục tiêu bao trùm, nhân văn, nâng cao chất lượng sống và thu hẹp khoảng cách phát triển. Theo Thủ tướng, diễn đàn không chỉ nhằm tổng kết thực trạng mà còn là nơi tìm kiếm các giải pháp đột phá, từ đó định vị rõ hơn vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu và lan tỏa những mô hình hiệu quả trên phạm vi cả nước.