Công nghệ mới mở rộng năng lực cảnh báo thiên tai đến từng địa bàn

Nhiều công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), cảm biến IoT, viễn thám và nền tảng dữ liệu số đang được ứng dụng nhằm nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm, hướng tới xác định cụ thể khu vực chịu tác động và hỗ trợ người dân chủ động ứng phó thiên tai.

Không chỉ dự báo thiên tai, phải cảnh báo được nơi chịu tác động

Mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất ngày càng diễn biến khó lường, có thể xảy ra nhanh, vượt ngưỡng lịch sử và gây thiệt hại nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, một bản tin thông báo lượng mưa bao nhiêu milimét, mực nước sông lên mức nào hay khu vực nào có nguy cơ xảy ra sạt lở sẽ không còn đủ nếu thiếu thông tin cụ thể về những gì người dân có thể phải đối mặt. Đây cũng là lý do ngành phòng, chống thiên tai đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi căn bản: từ dự báo hiện tượng sang cảnh báo tác động, từ cung cấp thông tin chung sang cảnh báo cụ thể đến từng địa bàn, cộng đồng dân cư.

Tại Hội thảo “Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai”, tổ chức chiều 16/11, ông Cao Đức Phát, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai nhấn mạnh yêu cầu thực hiện chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang cảnh báo tác động chi tiết đến từng địa bàn.

Theo ông Cao Đức Phát, thời gian qua, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai đã thí điểm ứng dụng các nền tảng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo tại một số địa phương để đo đạc, giám sát mưa lũ, sạt lở đất theo thời gian thực. Điểm đáng chú ý là dữ liệu không chỉ phục vụ theo dõi diễn biến thiên tai mà còn hướng tới cụ thể hóa cảnh báo, giúp cộng đồng nhận diện sớm nguy cơ tại nơi mình sinh sống.

2aobord0ewmm8pzn03rigvpa9fynmsfnad3lqgva-162555-486-165953-1794843357.webp
Ông Cao Đức Phát, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, phát biểu tại hội thảo về ứng dụng công nghệ trong dự báo, cảnh báo thiên tai.

Quỹ kỳ vọng các mô hình thí điểm sẽ được đánh giá thực chất về hiệu quả, khả năng ứng dụng và tính phù hợp với điều kiện từng địa phương, qua đó lựa chọn giải pháp có thể nhân rộng, nâng cao năng lực tự phòng tránh và ứng phó của người dân. Đồng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, trong công tác phòng, chống thiên tai, giai đoạn “phòng” giữ vai trò quyết định, còn dự báo chính xác chính là nền tảng của phòng ngừa.

2aobord0en3qktssqxiz6zxqvfm9rg8pj4w5e2fs-162642-734-165955-1794843357.webp
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ dự báo hiện tượng sang cảnh báo tác động, phục vụ công tác phòng ngừa và ứng phó thiên tai. Ảnh: Trung Nguyên.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng, chuyển đổi số trong lĩnh vực này không đồng nghĩa với việc xây dựng thật nhiều phần mềm hay nền tảng công nghệ. Các giải pháp cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, tránh tư duy “tham vọng làm tất cả”, đặc biệt không tạo thêm áp lực nhập liệu thủ công hằng ngày cho cán bộ cấp xã trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Thay vào đó, cần khai thác và kết nối hiệu quả các nguồn dữ liệu sẵn có như cơ sở dữ liệu đất đai, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái và ứng dụng AI. Việc hợp tác, đặt hàng doanh nghiệp công nghệ cũng cần được đẩy mạnh để hình thành những giải pháp có khả năng vận hành thực tế, thay vì phát triển các hệ thống riêng lẻ, thiếu liên thông.

Một vấn đề khác được đặt ra là làm thế nào chuyển thông tin dự báo thành quyết định ứng phó đúng thời điểm. Ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn) cho biết, bản tin dự báo tác động tự thân chưa thể xác định chính xác khi nào chính quyền và người dân cần hành động. Điều này đòi hỏi phải có cơ sở khoa học để xác định ngưỡng nguy hiểm, mức độ tác động và thời điểm kích hoạt phương án ứng phó.

Trên cơ sở đó, Cục Khí tượng Thủy văn đề xuất khung kiến trúc ba tầng gồm ngưỡng hiểm họa, ngưỡng tác động và ngưỡng kích hoạt. Quy trình vận hành dựa trên 5 lớp dữ liệu: hiểm họa, phơi bày, năng lực ứng phó, dữ liệu tác động thực tế và quyết định/hành động.

Theo ông Hiển, cùng một lượng mưa nhưng mức độ rủi ro tại mỗi địa bàn có thể rất khác nhau, phụ thuộc vào điều kiện địa hình, dân cư và năng lực ứng phó. Bởi vậy, một hệ thống cảnh báo hiệu quả không thể chỉ dừng ở việc thông báo nguy cơ, mà phải cung cấp đủ thông tin và thời gian để chính quyền triển khai sơ tán, người dân chủ động bảo vệ tính mạng, tài sản trước khi thiên tai xảy ra.

Kết nối công nghệ, đưa cảnh báo đến tận cộng đồng

Từ yêu cầu đổi mới phương thức dự báo, nhiều mô hình công nghệ đang được triển khai theo hướng kết nối dữ liệu đa nguồn, giám sát thiên tai theo thời gian thực và hỗ trợ chính quyền xác định phương án ứng phó cụ thể.

Tại Hà Tĩnh, hệ thống giám sát thiên tai HaTinh PDMS được xây dựng đồng bộ trên nền tảng web và ứng dụng di động. Giới thiệu mô hình ứng dụng công nghệ số trong cảnh báo sớm và ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng tại địa phương, ông Bùi Quang Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai (Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai) cho biết, hệ thống do Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tài trợ, tích hợp dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn, thông tin hồ chứa và phản ánh trực tiếp từ người dân mà không cần tài khoản đăng nhập.

Thông tin được chuyển về bộ phận trực ban cấp tỉnh phục vụ chỉ đạo, điều hành, đồng thời kết nối với Hệ thống Giám sát thiên tai Việt Nam (VNDMS) ở Trung ương. Qua tập huấn cho cán bộ cơ sở và diễn tập sơ tán bằng bản đồ số tại xã Cẩm Duệ, hệ thống bước đầu giúp xác định cụ thể khu dân cư chịu ảnh hưởng, hỗ trợ chính quyền chủ động hơn trong ứng phó, nhất là khi địa bàn quản lý cấp xã ngày càng rộng sau sáp nhập.

Cùng hướng tiếp cận đó, nền tảng HydroNet do Công ty CP Giải pháp Thời tiết WeatherPlus giới thiệu đang được triển khai tại lưu vực sông Ngàn Sâu (Hà Tĩnh). Hệ thống tích hợp dữ liệu mưa, mực nước, kịch bản xả lũ liên hồ chứa Hố Hô - Ngàn Trươi với bản đồ ngập lụt hạ du và các tháp báo lũ tự động đặt tại thôn, xóm.

2aobord0eykfuggn0lpvc0b3cejsey9d33vozmb6-162847-785-165956-1794843357.webp
Nhiều giải pháp công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và hệ thống giám sát tự động được giới thiệu nhằm nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo thiên tai. Ảnh: Trung Nguyên.

Điểm đáng chú ý của giải pháp là khả năng chuyển dữ liệu thủy văn thành thông tin có giá trị trực tiếp đối với công tác điều hành ở cơ sở: khu vực nào có nguy cơ ngập, thời điểm dự kiến xảy ra ngập và độ sâu ngập. Nhờ đó, chính quyền có thêm căn cứ để xây dựng phương án sơ tán, bảo vệ các khu dân cư nằm trong vùng nguy hiểm.

Ông Hồ Duy Phiệt, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Hà Tĩnh) đánh giá, HaTinh PDMS và HydroNet đã hỗ trợ tích cực công tác chỉ huy phòng, chống thiên tai trên địa bàn 69 xã, phường của tỉnh. Đặc biệt, các tháp báo lũ tự động tại cộng đồng có khả năng kích hoạt còi và đèn cảnh báo ngay cả khi mất kết nối mạng. Đây là yếu tố quan trọng giúp duy trì cảnh báo trong những tình huống hạ tầng thông tin liên lạc bị gián đoạn do thiên tai.

2aobord0esgywswrtqmfcuthhgkqjj1pqm26xjqs-162932-891-165956-1794843357.webp
Các đại biểu tham dự Hội thảo “Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai” chiều 16/11. Ảnh: Trung Nguyên.

Không chỉ tập trung vào các hệ thống giám sát tại địa phương, nhiều công nghệ mới còn hướng tới khắc phục những điểm mù trong quan trắc thời tiết, nhất là ở vùng sâu, vùng xa và khu vực địa hình phức tạp.

Đại diện Tập đoàn Weathernews (WNI - Nhật Bản) giới thiệu mạng lưới cảm biến IoT Soratena, thiết bị có trọng lượng nhẹ, đo 7 yếu tố khí tượng với tần suất một phút/lần. Theo chuyên gia WNI, các mô hình AI dù có khả năng xử lý lượng dữ liệu lớn nhưng vẫn có thể đưa ra dự báo sai lệch, thậm chí bỏ sót mưa cực đoan nếu thiếu dữ liệu thực địa. Vì vậy, cần kết hợp thông tin từ cảm biến mặt đất với radar và vệ tinh để nâng cao độ tin cậy. Giải pháp này hướng tới dự báo theo lưới vi khí hậu 1 km × 1 km, cập nhật 10 phút/lần, đồng thời gửi cảnh báo theo định vị GPS và xây dựng phương án sơ tán phù hợp với từng hộ gia đình.

Trong khi đó, đối với nguy cơ sạt lở đất ở miền núi, PGS.TS Đỗ Minh Đức (Viện Địa công nghệ và Môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội) giới thiệu công nghệ viễn thám InSAR kết hợp các trạm quan trắc để theo dõi dịch chuyển bề mặt đất trong nhiều năm. Nhóm nghiên cứu đã xây dựng Cổng thông tin trượt lở (truotlo.com) và ứng dụng Sạt lở Việt Nam, có khả năng cập nhật cảnh báo 20 phút/lần, chi tiết đến từng thôn, bản và tuyến đường đèo dốc. Việc theo dõi biến động bề mặt đất kết hợp quan trắc tại thực địa mở ra thêm công cụ nhận diện sớm nguy cơ, phục vụ công tác quản lý và cảnh báo tại những khu vực có địa hình phức tạp.

Các đại biểu kiến nghị cần sớm hoàn thiện khung cơ sở dữ liệu phòng, chống thiên tai dùng chung, ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật và xây dựng cơ chế đặt hàng doanh nghiệp để duy trì những hạ tầng công nghệ đã được kiểm chứng. Đặc biệt, cần tránh tình trạng các mô hình chỉ hoạt động trong giai đoạn thí điểm, sau đó thiếu kinh phí và nguồn lực để tiếp tục vận hành./.

Đăng ký đặt báo