Bộ Tài chính đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý hóa chất theo hướng minh bạch

Việc triển khai hệ thống quy định mới về quản lý hóa chất từ đầu năm 2026 đang đặt cả doanh nghiệp và cơ quan chức năng trước những thách thức chưa từng có. Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính vừa có văn bản báo cáo Thủ tướng Chính phủ, đồng thời đề xuất hàng loạt giải pháp nhằm tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong hoạt động nhập khẩu hóa chất.

Theo Bộ Tài chính, từ ngày 1/1/2026, Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 chính thức có hiệu lực, thay thế luật hiện hành trước đó. Đi kèm là các văn bản hướng dẫn gồm Nghị định số 24/2026/NĐ-CP, Nghị định số 26/2026/NĐ-CP và Thông tư số 01/2026/TT-BCT. Khung pháp lý mới được kỳ vọng nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực hóa chất, song quá trình triển khai đã bộc lộ nhiều điểm chưa phù hợp với thực tiễn.

Một trong những vấn đề nổi bật được cộng đồng doanh nghiệp quốc tế phản ánh là yêu cầu cung cấp thông tin quá chi tiết về thành phần hóa chất trong quá trình làm thủ tục nhập khẩu. Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN (USABC), cùng nhiều hiệp hội ngành hóa chất của Singapore và Nhật Bản cho rằng việc buộc doanh nghiệp khai báo đầy đủ công thức sản phẩm có thể làm gia tăng nguy cơ lộ bí mật kinh doanh và ảnh hưởng đến quyền sở hữu trí tuệ của nhà sản xuất.

Đối với các tập đoàn hóa chất lớn, công thức sản phẩm là tài sản có giá trị đặc biệt quan trọng. Vì vậy, việc phải cung cấp toàn bộ thông tin thành phần cho nhiều khâu quản lý khác nhau khiến không ít doanh nghiệp bày tỏ lo ngại.

Khó khăn từ thực tế quản lý và kiểm soát hóa chất

Ở góc độ quản lý, cơ quan Hải quan cũng đang gặp không ít áp lực trong việc xác định chính xác bản chất hàng hóa để áp dụng các quy định chuyên ngành. Theo quy định hiện hành, hóa chất được phân thành bốn nhóm gồm hóa chất phải khai báo, hóa chất kinh doanh có điều kiện, hóa chất cần kiểm soát đặc biệt và hóa chất cấm.

Tuy nhiên, danh mục quản lý hiện chủ yếu thể hiện dưới dạng tên hóa học, công thức hóa học hoặc mã CAS mà chưa gắn với mã HS. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp lại khai báo bằng tên thương mại hoặc mô tả chung chung như “hỗn hợp hóa chất”, “chất phụ gia”, “dung dịch công nghiệp”, khiến việc xác định nghĩa vụ quản lý gặp nhiều khó khăn.

Bất cập càng trở nên rõ nét khi pháp luật cho phép miễn trừ cấp phép đối với một số hỗn hợp hóa chất có nồng độ đơn chất dưới các ngưỡng nhất định như 0,1%, 1% hoặc 5%. Trong khi đó, các cơ quan giám định hiện chưa có đầy đủ trang thiết bị và phương pháp phân tích để xác định chính xác hàm lượng của từng thành phần trong các hỗn hợp phức tạp.

Theo Bộ Tài chính, không chỉ cơ quan Hải quan mà ngay cả các đơn vị giám định độc lập cũng gặp nhiều hạn chế về năng lực phân tích đối với các trường hợp này. Điều đó dẫn đến tình trạng hàng hóa bị kéo dài thời gian xử lý do thiếu cơ sở xác định có thuộc diện cấp phép hay được miễn trừ.

Bên cạnh khó khăn về kỹ thuật, lĩnh vực hóa chất còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ liên quan đến buôn lậu, gian lận thương mại và phòng chống ma túy. Thực tế cho thấy một số đối tượng đã lợi dụng việc khai báo không đầy đủ hoặc khai sai bản chất hàng hóa để né tránh các quy định quản lý chuyên ngành.

Hướng tới cơ chế thông quan thuận lợi nhưng vẫn kiểm soát rủi ro

Sự thận trọng của cơ quan quản lý được cho là hoàn toàn có cơ sở khi lượng hóa chất có nguy cơ bị lợi dụng vào mục đích sản xuất ma túy đang lưu thông ở mức rất lớn. Chỉ trong năm 2025, Việt Nam đã nhập khẩu hơn 56.000 tấn Toluene, trên 54.000 tấn MEK và gần 19.000 tấn Acetone. Đây đều là các tiền chất có thể bị sử dụng trái phép nếu không được giám sát chặt chẽ.

Để giải quyết những bất cập hiện nay, Bộ Tài chính kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương rà soát và sửa đổi Nghị định số 26/2026/NĐ-CP theo hướng rõ ràng, minh bạch hơn.

Đáng chú ý, Bộ Tài chính đề xuất bãi bỏ quy định yêu cầu cơ quan Hải quan phải kiểm tra việc khai báo hóa chất trước khi thông quan. Theo cơ quan này, việc khai báo chủ yếu mang tính cung cấp thông tin cho cơ quan quản lý chuyên ngành chứ không phải là thủ tục cấp phép. Vì vậy, việc gắn nội dung này với khâu thông quan đang làm gia tăng thời gian xử lý hàng hóa mà chưa mang lại hiệu quả quản lý tương xứng.

Cùng với đó, Bộ Tài chính đề nghị làm rõ tiêu chí phân biệt giữa hỗn hợp hóa chất và sản phẩm chứa hóa chất nhằm tránh cách hiểu khác nhau giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Trách nhiệm khai báo cũng cần được xác định theo hướng doanh nghiệp tự kê khai và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của thông tin cung cấp.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là xây dựng cơ chế bảo mật dữ liệu đối với các thông tin nhạy cảm liên quan đến thành phần hóa chất. Theo đề xuất, doanh nghiệp có thể cung cấp thông tin trực tiếp vào hệ thống dữ liệu chuyên biệt có độ bảo mật cao, chỉ cho phép cơ quan chức năng được tiếp cận khi cần thiết.

Về phía ngành Hải quan, Bộ Tài chính cho biết sẽ tiếp tục đẩy mạnh quản lý rủi ro, giảm kiểm tra trong khâu thông quan và tăng cường hậu kiểm. Với các lô hàng có dấu hiệu nghi vấn nhưng chưa đủ căn cứ xử lý ngay, cơ quan Hải quan sẽ chuyển thông tin cho Bộ Công Thương hoặc Bộ Công an để phối hợp kiểm tra sau thông quan. Đây được xem là hướng đi nhằm hài hòa giữa yêu cầu tạo thuận lợi thương mại với nhiệm vụ bảo đảm an toàn, an ninh và tuân thủ pháp luật trong lĩnh vực hóa chất.