Tăng tốc chuyển đổi số ngành hải quan bằng những thay đổi pháp lý

Sự thay đổi nhanh chóng của môi trường thương mại toàn cầu, đặc biệt là sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới, đang tạo ra những thách thức mới đối với công tác quản lý hải quan. Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Hải quan được xem là bước đi cần thiết nhằm hoàn thiện thể chế, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Sau hơn một thập kỷ thực thi kể từ khi có hiệu lực vào đầu năm 2015, Luật Hải quan năm 2014 đã góp phần tạo nên những chuyển biến quan trọng trong hoạt động quản lý xuất nhập khẩu. Việc triển khai hải quan điện tử trên diện rộng cùng quá trình cải cách thủ tục hành chính đã giúp nâng cao tính minh bạch, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và giảm đáng kể chi phí cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trước sự phát triển của công nghệ, sự thay đổi của chuỗi cung ứng toàn cầu và yêu cầu hội nhập ngày càng sâu rộng, nhiều quy định trong luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Đặc biệt, lĩnh vực thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển nhanh nhưng chưa có hành lang pháp lý riêng trong quản lý hải quan, khiến quá trình áp dụng quy định còn thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý.

Tại buổi gặp gỡ báo chí ngày 9/6, đại diện Cục Hải quan cho biết việc sửa đổi luật là yêu cầu cấp bách nhằm tháo gỡ các vướng mắc phát sinh từ thực tiễn. Theo đánh giá của cơ quan này, một số quy định về điều kiện đối với nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan, nghĩa vụ báo cáo của doanh nghiệp kinh doanh kho ngoại quan hay quy định liên quan đến vận chuyển hàng quá cảnh hiện không còn phù hợp với xu hướng ứng dụng công nghệ và mô hình quản lý mới.

Ông Kim Long Biên, Trưởng ban Pháp chế (Cục Hải quan), cho biết Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan với ba định hướng lớn. Trong đó, trọng tâm đầu tiên là tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý.

Hướng tới nền hải quan thông minh và quản lý dựa trên dữ liệu

Một trong những mục tiêu quan trọng của lần sửa đổi này là xây dựng nền tảng pháp lý cho hải quan số và hải quan thông minh. Theo định hướng của cơ quan soạn thảo, các quy định liên quan đến chứng từ điện tử, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ sẽ được hoàn thiện trên cơ sở ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Ngày 11/6 tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp với Bộ Tài chính (Cục Hải quan) tổ chức hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp đối với Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Tại đây, ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, cho biết việc sửa đổi luật được triển khai trên cơ sở các yêu cầu mới về cải cách thể chế, tinh gọn bộ máy, thúc đẩy chuyển đổi số và hiện đại hóa nền hành chính.

Theo ông Nguyễn Thành Hưng, dự thảo lần này dự kiến sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ 42 điều và thêm 4 điều mới nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia cũng như thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI, nhận định cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao những cải cách của ngành Hải quan trong thời gian qua. Nếu như trước đây doanh nghiệp phải thực hiện phần lớn thủ tục bằng phương thức thủ công thì hiện nay gần như toàn bộ quy trình đã được điện tử hóa. Thời gian thông quan đối với luồng xanh chỉ còn tính bằng giây, trong khi tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm xuống còn khoảng 2,65% dù số lượng tờ khai ngày càng tăng.

Những kết quả này được xem là nền tảng quan trọng để ngành Hải quan tiếp tục triển khai mô hình quản lý hiện đại dựa trên dữ liệu số, đồng thời tăng cường khả năng kết nối với các hệ thống quản lý trong nước và quốc tế.

Doanh nghiệp đề xuất minh bạch hóa quy trình, giảm thêm thủ tục phát sinh

Bên cạnh sự đồng thuận về định hướng hiện đại hóa, nhiều doanh nghiệp cũng đề nghị cơ quan soạn thảo chú trọng đến tính minh bạch và khả năng dự báo của các quy định mới. Theo ông Đậu Anh Tuấn, việc chuyển hoàn toàn sang môi trường điện tử hay áp dụng cơ chế ra quyết định tự động là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, khi hệ thống phát sinh sai sót hoặc đưa ra quyết định ảnh hưởng đến doanh nghiệp, cần có cơ chế giải trình rõ ràng để bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan.

Liên quan đến thương mại điện tử xuyên biên giới, ông Phan Mạnh Hà, Giám đốc Đối ngoại Shopee, cho rằng cần xem xét lại trách nhiệm khai báo hải quan của các sàn thương mại điện tử. Theo ông, nền tảng thương mại điện tử chỉ đóng vai trò kết nối người mua và người bán, không trực tiếp sở hữu hàng hóa cũng như không nắm đầy đủ dữ liệu gốc phục vụ khai báo. Do đó, các sàn nên thực hiện chức năng cung cấp thông tin cho cơ quan Hải quan thay vì trở thành chủ thể khai báo.

Đại diện Shopee cũng bày tỏ lo ngại về đề xuất xác thực người mua trong giao dịch thương mại điện tử xuyên biên giới. Theo ông Hà, phần lớn hàng hóa hiện nay có giá trị nhỏ và đến từ các quốc gia đã ký kết hiệp định thương mại tự do với Việt Nam. Nếu bổ sung thêm các bước xác thực, doanh nghiệp có thể phải chịu thêm chi phí kỹ thuật, đồng thời kéo dài thời gian xử lý đơn hàng.

Ở góc độ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, bà Lê Thị Xuân Huế, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam, đánh giá chế độ doanh nghiệp ưu tiên là một trong những chính sách hiệu quả nhất của Luật Hải quan hiện hành. Theo bà, cơ chế cho phép doanh nghiệp được đưa hàng hóa vào sản xuất trước khi hoàn tất hồ sơ đã hỗ trợ đáng kể cho hoạt động của nhiều tập đoàn đa quốc gia. Vì vậy, quy định này cần được luật hóa để bảo đảm tính ổn định lâu dài.

Bà Huế đồng thời kiến nghị cơ quan quản lý bổ sung cơ chế giải trình trong quá trình đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp và chỉ kéo dài thời hạn kiểm tra sau thông quan đối với các trường hợp có mức độ rủi ro cao.

Các ý kiến được đưa ra tại hội thảo đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng một hệ thống pháp luật hải quan hiện đại, minh bạch, dễ áp dụng và đồng hành cùng doanh nghiệp. Việc hoàn thiện Luật Hải quan không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tạo động lực cho hoạt động thương mại, đầu tư và xuất nhập khẩu trong giai đoạn chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.