Nền tảng pháp lý cho thị trường các-bon trong nước đang từng bước được hoàn tất, tạo tiền đề chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang triển khai thực tiễn. Nghị định số 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ về sàn giao dịch các-bon trong nước cùng Quyết định số 263/QĐ-TTg năm 2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025 - 2026 được đánh giá là hai trụ cột quan trọng, đặt nền móng cho việc vận hành thị trường.
Việc hình thành thị trường giao dịch tín chỉ các-bon không chỉ nhằm kiểm soát phát thải, mà còn tạo động lực kinh tế, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng bền vững. Cách tiếp cận này mang tính thị trường, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp hành chính, qua đó góp phần hình thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải và huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh.
Về dài hạn, thị trường các-bon được kỳ vọng trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính Việt Nam. Khi quy mô mở rộng, cơ chế vận hành hoàn thiện và khả năng kết nối quốc tế được cải thiện, tính thanh khoản sẽ dần nâng cao. Sự phát triển của thị trường cũng được kỳ vọng thúc đẩy hình thành các sản phẩm tài chính xanh như trái phiếu xanh, quỹ đầu tư bền vững hay các công cụ phái sinh liên quan đến tín chỉ các-bon, qua đó tạo thêm nguồn lực cho quá trình chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững.
Theo bà Nguyễn Thị Thu Hà - Giám đốc Phòng Thị trường chứng khoán phái sinh, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, thị trường được thiết kế với hai nhóm đối tượng tham gia chính gồm các tổ chức, cá nhân giao dịch tín chỉ các-bon và các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Toàn bộ các chủ thể này đều phải thực hiện giao dịch thông qua tài khoản tại công ty chứng khoán.
Thị trường các-bon được xây dựng trên hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán, tận dụng hệ sinh thái trung gian, công nghệ và quy trình đã vận hành ổn định. Các công ty chứng khoán đóng vai trò trung gian giao dịch, đồng thời thực hiện chức năng giám sát, báo cáo và đảm bảo tuân thủ.
Khảo sát mới đây của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho thấy, khoảng 50% công ty chứng khoán được khảo sát cho biết sẵn sàng tham gia thị trường giao dịch tín chỉ các-bon ngay trong giai đoạn đầu, số còn lại có thể tham gia ở các giai đoạn sau. Cơ quan quản lý cũng khuyến nghị các thành viên chủ động phối hợp với sở giao dịch và VSDC để tham gia kiểm thử hệ thống.
Về điều kiện tham gia, các công ty chứng khoán phải được Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) chấp thuận, không thuộc diện kiểm soát hoặc đình chỉ và đáp ứng yêu cầu về hạ tầng công nghệ, nhằm đảm bảo thị trường vận hành an toàn, minh bạch ngay từ giai đoạn đầu.
Liên quan đến cơ chế giao dịch, hàng hóa trên thị trường bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon. Trong giai đoạn đầu, phương thức giao dịch chủ yếu là thỏa thuận, cho phép các bên linh hoạt đàm phán về giá và khối lượng. Hai hình thức được áp dụng gồm thỏa thuận điện tử trên hệ thống và thỏa thuận thông thường (báo cáo giao dịch). Hệ thống cũng được thiết kế với các quy định về biên độ giá, giá tham chiếu, đơn vị giao dịch và cơ chế nhập lệnh, sửa/hủy lệnh, trong đó cho phép ẩn danh trong một số trường hợp nhằm tăng tính linh hoạt và bảo mật.
Ở khâu sau giao dịch, bà Nguyễn Thu Thủy - Trưởng ban Chiến lược phát triển VSDC cho biết, toàn bộ hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon phải được đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước khi đưa vào lưu ký và giao dịch. Hệ thống lưu ký và thanh toán do VSDC vận hành sẽ đảm bảo ghi nhận quyền sở hữu, hỗ trợ chuyển quyền và hoàn tất nghĩa vụ thanh toán thông qua cơ chế bù trừ và ngân hàng thanh toán. Chủ sở hữu có thể linh hoạt lựa chọn ký gửi toàn bộ hoặc một phần tài sản để giao dịch, phù hợp với nhu cầu thực tế.
Theo bà Phạm Thị Thùy Linh - Trưởng ban Ban Phát triển thị trường chứng khoán, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tháng 4/2026 là giai đoạn cao điểm để hoàn tất toàn bộ công tác chuẩn bị, từ xây dựng quy chế, hoàn thiện hệ thống đến kiểm thử với các thành viên thị trường, theo kế hoạch của Bộ Tài chính. Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và VSDC sẽ phối hợp triển khai kiểm thử hệ thống, đảm bảo các thành viên giao dịch kết nối thông suốt. Nếu các khâu chuẩn bị hoàn tất đúng tiến độ, thị trường có thể chính thức vận hành từ tháng 5/2026.
Để thu hút sự tham gia và thúc đẩy thanh khoản, nhiều chính sách khuyến khích sẽ được áp dụng. Trong đó, VSDC dự kiến không thu phí dịch vụ giao dịch trong giai đoạn đầu; đồng thời các ưu đãi thuế cũng được nghiên cứu, như miễn thuế đối với một số giao dịch hạn ngạch thứ cấp ban đầu.
Ở góc độ quản lý chất lượng thị trường, ông Nguyễn Thành Công - Phó Trưởng phòng Phòng Thị trường các-bon (Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh yêu cầu đảm bảo chất lượng tín chỉ và tránh tình trạng tính trùng tín chỉ. Theo đó, các tiêu chuẩn tín chỉ các-bon ngày càng được siết chặt theo xu hướng quốc tế.
Trong giai đoạn đầu, Việt Nam ưu tiên chấp nhận các tín chỉ đạt tiêu chuẩn cao của Liên hợp quốc cũng như các cơ chế hợp tác song phương nhằm đảm bảo tính minh bạch và khả năng hội nhập. Toàn bộ tín chỉ các-bon được đăng ký đều có mã số định danh riêng và được quản lý tập trung trên hệ thống quốc gia. Khi phát sinh giao dịch trên sàn, thông tin sẽ được cập nhật trở lại hệ thống, qua đó đảm bảo không xảy ra tình trạng tính trùng, đồng thời hỗ trợ truy vết quyền sở hữu và tạo nền tảng cho kết nối thị trường quốc tế trong tương lai.
