
Đẩy mạnh quản lý trên nền tảng số, kiểm soát theo mức độ rủi ro
Sáng 13/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Kết quả biểu quyết ghi nhận toàn bộ 457 đại biểu tham gia tán thành, tương ứng 100% số đại biểu có mặt và 91,40% tổng số đại biểu Quốc hội.
Trước khi tiến hành biểu quyết, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo luật. Theo Bộ trưởng, quá trình hoàn thiện dự án luật được thực hiện trên cơ sở phối hợp giữa cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan thẩm tra và các đơn vị liên quan, nhằm xử lý những vấn đề được Ủy ban Thường vụ Quốc hội đặt ra.

Cụ thể, Chính phủ đã rà soát 7 nhóm nội dung theo Kết luận số 358 ngày 12/11/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, trong đó tiếp thu, chỉnh lý 5 nội dung để làm rõ hơn phạm vi và nội hàm quy định; đồng thời giải trình 2 nội dung trên cơ sở những điều khoản đã được thể hiện trong dự thảo. Các nội dung cũng được phối hợp rà soát về kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành và khả năng triển khai sau khi luật được ban hành.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, đo lường không chỉ là hoạt động kỹ thuật mà còn hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Kết quả đo chính xác giúp người dân thanh toán đúng lượng điện, nước, xăng dầu tiêu thụ; hỗ trợ bác sĩ có thông tin đáng tin cậy phục vụ chẩn đoán, điều trị và giúp doanh nghiệp kiểm soát chất lượng, hạn chế hao hụt nguyên liệu.
Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, năng lực đo lường cũng là điều kiện quan trọng để kiểm chứng kết quả, hoàn thiện quy trình và đưa sản phẩm mới vào thực tiễn. Do đó, đầu tư cho lĩnh vực này cần được xem là đầu tư cho năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Việc sửa đổi luật lần này nhằm tháo gỡ những hạn chế phát sinh trong thực tiễn, đồng thời tạo hành lang pháp lý phù hợp với yêu cầu phát triển mới, góp phần triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị. Trọng tâm là chuyển từ cách thức quản lý nặng về thủ tục sang kiểm soát dựa trên rủi ro, dữ liệu và trách nhiệm tuân thủ của các tổ chức, cá nhân.
Một trong những thay đổi đáng chú ý của luật là đưa các yếu tố chuyển đổi số vào hoạt động quản lý đo lường. Các quy định mới bổ sung nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, kết quả đo lường được số hóa và cơ chế quản lý, khai thác thông tin trên môi trường điện tử. Đáng chú ý, chứng thư điện tử được công nhận giá trị pháp lý tương đương văn bản giấy, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình xử lý hồ sơ và trao đổi thông tin giữa các bên.
Cùng với đó, yêu cầu quản lý không còn giới hạn ở thiết bị đo mà mở rộng sang phần mềm vận hành phương tiện đo. Đây là nội dung cần thiết trong bối cảnh nhiều thiết bị hiện nay được tích hợp phần mềm, kết nối mạng và xử lý dữ liệu tự động. Việc kiểm soát các yếu tố này nhằm hạn chế nguy cơ chỉnh sửa thông số, can thiệp trái phép hoặc lợi dụng công nghệ để thực hiện hành vi gian lận.
Trên cơ sở dữ liệu thu thập được, hoạt động thanh tra, kiểm tra sẽ từng bước chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tập trung vào những lĩnh vực và đối tượng có nguy cơ vi phạm cao. Cách tiếp cận này vừa giúp cơ quan quản lý sử dụng hiệu quả nguồn lực, vừa giảm áp lực tuân thủ cho những tổ chức, doanh nghiệp chấp hành tốt quy định.
Liên quan đến nội dung kiểm soát phương tiện đo nhóm 2, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết dự thảo đã được chỉnh lý theo hướng kết quả phân tích dữ liệu kiểm định, kiểm tra trên nền tảng số chỉ là một trong những căn cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét điều chỉnh chu kỳ kiểm định và biện pháp kiểm soát. Việc xem xét còn phải căn cứ vào đặc tính kỹ thuật, độ ổn định của phương tiện trong quá trình sử dụng, tiến bộ khoa học, công nghệ và yêu cầu quản lý đối với từng loại thiết bị.
Đối với những phương tiện đo có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng và an toàn của con người, việc điều chỉnh sẽ được cân nhắc chặt chẽ hơn, thông qua quá trình thí điểm và đánh giá tác động, đồng thời phải gắn với cơ chế hậu kiểm. Bộ trưởng cũng làm rõ rằng dữ liệu chỉ được sử dụng khi đáp ứng các yêu cầu về tính chính xác, toàn vẹn, xác thực, khả năng truy xuất và giá trị chứng cứ theo quy định.
Đặc biệt, việc sử dụng dữ liệu để điều chỉnh chu kỳ kiểm định không đồng nghĩa với miễn hoặc thay thế nghĩa vụ kiểm định bắt buộc đối với phương tiện đo nhóm 2. Thẩm quyền quyết định các biện pháp kiểm soát và chu kỳ kiểm định vẫn được thực hiện theo quy định hiện hành tại Điều 19 của Luật Đo lường. Những điều kiện, phạm vi, thời hạn và cơ chế giám sát hoạt động thí điểm sẽ tiếp tục được Chính phủ quy định cụ thể tại nghị định hướng dẫn.
Phân cấp quản lý, khuyến khích doanh nghiệp chủ động bảo đảm đo lường
Bên cạnh chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và phân định trách nhiệm quản lý là những nội dung quan trọng được thể hiện trong luật sửa đổi. Theo đó, cơ chế quản lý đối với phương tiện đo nhóm 1 và nhóm 2 được thiết kế theo hướng phân biệt rõ mức độ kiểm soát của Nhà nước.
Đối với dịch vụ kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo nhóm 1 và chuẩn đo lường không sử dụng trực tiếp để kiểm định phương tiện đo nhóm 2, tổ chức cung cấp dịch vụ được thực hiện theo cơ chế công bố năng lực và tự chịu trách nhiệm. Trong khi đó, hoạt động liên quan đến phương tiện đo nhóm 2 vẫn thuộc diện Nhà nước đánh giá, chỉ định những tổ chức đáp ứng đầy đủ yêu cầu chuyên môn.
Luật cũng loại bỏ một số thủ tục được đánh giá là không còn cần thiết, gồm chứng nhận chuẩn công tác, phân loại hàng đóng gói sẵn và cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng. Trách nhiệm quản lý phép đo chuyên ngành của các bộ, ngành được làm rõ hơn; thẩm quyền kiểm tra cũng được phân định giữa cơ quan trung ương, cấp tỉnh và cấp xã, phù hợp với yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
Một điểm mới đáng chú ý khác là lần đầu tiên Chương trình bảo đảm đo lường tại tổ chức, doanh nghiệp được đưa vào luật theo hướng tự nguyện. Doanh nghiệp tham gia chương trình được tính chi phí thực hiện vào khoản chi cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Kết quả triển khai cũng có thể được xem xét làm căn cứ miễn, giảm hoạt động kiểm tra nhà nước.
Cùng với cơ chế khuyến khích doanh nghiệp, luật đặt ra định hướng ưu tiên phát triển các chuẩn đo lường phục vụ công nghệ chiến lược, năng lượng mới, kinh tế số và kinh tế xanh. Đây là cơ sở để từng bước nâng cao năng lực kỹ thuật trong nước, hạn chế tình trạng doanh nghiệp phải gửi thiết bị hoặc mẫu đo ra nước ngoài, vừa mất thời gian vừa phát sinh chi phí lớn.
Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, hiệu quả của chính sách đo lường phụ thuộc đáng kể vào chất lượng hạ tầng kỹ thuật, tiêu chuẩn, trang thiết bị và đội ngũ nhân lực chuyên môn. Vì vậy, cần tập trung đầu tư có trọng điểm, gắn với nhu cầu thực tế của từng ngành, lĩnh vực và địa phương; đồng thời kết nối, khai thác tốt nguồn lực hiện có và khuyến khích khu vực doanh nghiệp tham gia đầu tư.
Sau khi luật được thông qua, nhiệm vụ đặt ra là sớm hoàn thiện các văn bản hướng dẫn để bảo đảm quy định mới có thể triển khai đồng bộ khi có hiệu lực. Chính phủ sẽ chỉ đạo các bộ, ngành liên quan xây dựng, ban hành văn bản quy định chi tiết, làm rõ trách nhiệm của từng cấp quản lý, đồng thời chú trọng đào tạo nhân lực và bảo đảm điều kiện thực thi.
Theo Bộ trưởng, kết quả thực hiện cần được đánh giá bằng những chuyển biến cụ thể, từ khả năng bảo vệ người dân trước hành vi gian lận đo lường đến việc giảm chi phí, hạn chế tổn thất cho doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý vi phạm của cơ quan quản lý.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Theo Luật Đo lường số 04/2011/QH13, phương tiện đo được chia thành hai nhóm. Nhóm 1 phục vụ nghiên cứu khoa học, sản xuất và kiểm soát chất lượng, do tổ chức, cá nhân tự chịu trách nhiệm về yêu cầu kỹ thuật. Trong khi đó, nhóm 2 được sử dụng trong mua bán, thanh toán, bảo đảm an toàn, sức khỏe cộng đồng và hoạt động công vụ nên phải chịu sự kiểm soát của Nhà nước thông qua các quy định về phê duyệt mẫu, kiểm định ban đầu, định kỳ và sau sửa chữa.