Giữ lửa nồi bánh, giữ lửa gia đình
Những ngày giáp Tết, con đường làng trở nên rộn ràng hơn. Tiếng chày giã đỗ, tiếng rửa lá dong, tiếng cười nói í ới gọi nhau gói bánh tạo nên bản hòa âm đặc trưng của mùa xuân. Trong căn nhà ba gian ở một xã thuần nông của TP Hải Phòng, gia đình ông Nguyễn Văn Sánh vẫn duy trì lệ nấu bánh chưng suốt hơn nửa thế kỷ qua.
Ông Sánh năm nay đã ngoài tám mươi, mái tóc bạc phơ nhưng giọng nói vẫn ấm và vang. Với ông, bánh chưng không chỉ là món ăn ngày Tết mà còn là “câu chuyện” được kể lại qua từng lớp lá dong, từng hạt gạo nếp.
“Ngày trước còn khó khăn lắm,” ông Sánh chậm rãi nhớ lại. “Cả năm mới đến Tết mới có dịp được ăn bánh chưng đủ đầy. Khi ấy, nấu một nồi bánh không chỉ để cúng tổ tiên mà còn là niềm mong ước về một năm no đủ.”
Theo truyền thống, bánh chưng gắn với sự tích Lang Liêu, biểu tượng cho đất trời và lòng biết ơn cha ông. Ở Hải Phòng, nhiều gia đình vẫn giữ nếp tự tay gói bánh, dù ngoài chợ có thể mua sẵn đủ loại. Việc cùng nhau chuẩn bị nguyên liệu – từ chọn nếp cái hoa vàng, đãi đỗ xanh, ướp thịt ba chỉ, rửa và lau từng tàu lá dong – chính là dịp để các thành viên trong nhà sẻ chia câu chuyện một năm đã qua.
“Con cháu bây giờ đi làm xa, mỗi năm chỉ mong đến Tết để trở về,” ông Sánh nói, ánh mắt ánh lên niềm vui. “Có đứa làm ở Hà Nội, có đứa thì Sài Gòn, nhưng cứ 27, 28 tháng Chạp là cả nhà lại có mặt đông đủ. Ngồi gói bánh, tôi kể chuyện xưa, chúng nó nghe rồi hỏi han đủ điều.”
Từ ký ức nghèo khó đến khát vọng đủ đầy
Bên bếp lửa, ông Sánh kể cho các cháu nghe về những mùa Tết thời bao cấp. Khi ấy, gạo phải chắt chiu từng đấu, thịt lợn là thứ xa xỉ. Cả làng chung nhau mổ một con lợn, chia phần công bằng từng nhà. Bánh chưng gói nhỏ, nhân mỏng, nhưng tình người thì đầy đặn.
“Có năm rét đậm, cả nhà thay nhau thức canh nồi bánh vì sợ lửa tắt. Trẻ con chúng tôi háo hức chờ đến sáng để được bóc chiếc bánh đầu tiên, chấm với muối vừng thôi mà thấy ngon lạ thường,” ông cười hiền.
Những ký ức ấy không chỉ để hoài niệm. Với ông Sánh, việc kể lại câu chuyện cũ là cách nhắc nhở con cháu trân trọng hiện tại. “Bây giờ kinh tế khá hơn nhiều, nhà nào cũng có điều kiện. Nhưng nếu quên đi những ngày gian khó thì sẽ không biết giữ gìn những gì mình đang có.”
Ở góc nhìn rộng hơn, nồi bánh chưng còn phản chiếu sự chuyển mình của nông thôn Bắc Bộ. Hải Phòng hôm nay không chỉ là vùng lúa trù phú mà còn phát triển mạnh các cụm công nghiệp, làng nghề và dịch vụ. Nhiều gia đình có con em làm doanh nghiệp, khởi nghiệp ở thành phố rồi quay về đầu tư cho quê hương. Trong dòng chảy ấy, những giá trị văn hoá như tục gói bánh chưng trở thành “sợi dây mềm” níu giữ gốc rễ, giúp sự phát triển không đánh mất bản sắc.
Bài học đoàn kết từ một nồi bánh
Trong đêm 28 Tết, khi ngọn lửa cháy đều dưới đáy nồi, ông Sánh thường gọi các con, các cháu lại gần. Ông phân công người tiếp củi, người châm nước, người pha trà. Không ai đứng ngoài cuộc.
“Muốn bánh ngon thì phải canh lửa đều, nước không cạn,” ông vừa nói vừa chỉnh lại thanh củi. “Gia đình cũng vậy, muốn ấm êm thì ai cũng phải góp phần, phải nhường nhịn và sẻ chia.”
Lời dạy mộc mạc ấy trở thành bài học về tinh thần đoàn kết – một giá trị không chỉ quan trọng trong gia đình mà còn trong cộng đồng doanh nghiệp và xã hội. Sự phát triển bền vững, như cách các chuyên gia kinh tế vẫn nhấn mạnh, không thể tách rời nền tảng văn hoá và đạo đức gia đình.
Cháu nội ông, một kiến trúc sư trẻ đang làm việc tại Sài Gòn, chia sẻ rằng mỗi năm về quê gói bánh là một lần “sạc lại năng lượng”. “Ở thành phố, mọi thứ nhanh và vội. Nhưng ngồi bên nồi bánh, nghe ông kể chuyện, em cảm thấy mình thuộc về một nơi chốn, có cội nguồn để trở về.”
Tết xanh từ những điều giản dị
Giữ gìn phong tục nấu bánh chưng còn là cách để xây dựng lối sống xanh, tiết kiệm và gắn bó với thiên nhiên. Lá dong được hái từ vườn, củi được tận dụng từ cành khô, tro bếp bón lại cho cây. Quy trình tưởng như giản đơn ấy phản ánh triết lý sống hài hòa với môi trường của người nông dân Bắc Bộ.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực đô thị hoá, những giá trị truyền thống như vậy càng đáng trân trọng. Chúng không chỉ là ký ức văn hoá mà còn là gợi mở cho mô hình phát triển bền vững – nơi kinh tế đi cùng trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường.
Ông Sánh tâm sự: “Tôi chỉ mong các con, các cháu dù làm ăn ở đâu cũng nhớ về quê hương. Nhớ rằng gia đình là chỗ dựa, là nơi sum họp. Nồi bánh chưng mỗi năm chỉ nấu một lần, nhưng tình cảm thì phải giữ quanh năm.”
Khi tiếng pháo hoa đón giao thừa vang vọng từ xa, nồi bánh cũng vừa kịp chín. Cả nhà cùng nhau vớt bánh, ép cho ráo nước rồi xếp ngay ngắn lên bàn thờ tổ tiên. Khoảnh khắc ấy, giữa hương khói và ánh đèn ấm áp, người ta cảm nhận rõ ràng hơn bao giờ hết ý nghĩa của sự đoàn viên.
Ở vùng quê của TP Hải Phòng, ngọn lửa nồi bánh chưng vẫn cháy qua năm tháng, như một biểu tượng của niềm tin và khát vọng. Trong nhịp phát triển mạnh mẽ của kinh tế nông thôn, những gia đình như ông Nguyễn Văn Sánh đang lặng lẽ gìn giữ hồn Tết – gìn giữ sợi dây kết nối các thế hệ.
Và có lẽ, chính từ những điều giản dị ấy, nền tảng cho một xã hội thịnh vượng, nhân văn và xanh bền vững được bồi đắp từng ngày.
